Autor: Jakub Bonowicz

Prawa autorskie twórcy (pracownika) do dzieła stworzonego w ramach umowy o pracę

Pracuję w szpitalu. Zostałam poproszona o napisanie programu terapeutycznego na oddział dla dorosłych. Nie spisaliśmy żadnej umowy dodatkowej. Program napisałam. Obiecano mi premię, którą mi zapłacono, choć z opóźnieniem. Niestety odkryłam dwie rzeczy. Po pierwsze, ze wszystkich stron programu usunięto moje nazwisko. Po drugie, mój program został wykorzystany przy tworzeniu innego oddziału. Czy jest to zgodne z prawem? Czy wytwór pracownika należy do niego, czy do pracodawcy? Niewątpliwie mam emocjonalny stosunek do tej sprawy, ale nie wydaje mi się ona całkiem uczciwa.

Najpierw zacznijmy od tego, że autorskie prawa dzielą się na:

1. osobiste,
2. majątkowe.

Autorskie prawa osobiste

Przysługuję one zawsze autorowi dzieła, chronią nieograniczoną w czasie i niepodlegającą zrzeczeniu się lub zbyciu więź twórcy (autora) z utworem. Nie można ich zbyć, nie można się ich zrzec. Jest to owa „emocjonalna” więź z utworem (programem terapeutycznym), o której Pani pisze. W szczególności – zgodnie z art. 16 ustawy z 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych – autorskie prawa osobiste obejmują prawo do:

1. autorstwa utworu;
2. oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo do udostępniania go anonimowo;
3. nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania;
4. decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności;
5. nadzoru nad sposobem korzystania z utworu.

Nie ma wątpliwości, że prawa te zostały w Pani przypadku naruszone. Polegało to na:

1. usunięciu Pani nazwiska z egzemplarzy programu (naruszenie prawa do oznaczenia utworu swoim nazwiskiem);
2. wykorzystywaniu utworu bez jakiegokolwiek nadzoru i kontroli przez Panią – pozbawiono Panią możliwości kontroli powielania utworu na nowym oddziale.

Dałoby się pewnie znaleźć inne przypadki naruszenia, gdybym dokładniej znał stan faktyczny, ale na razie nie jest to aż tak istotne – chodzi o samą zasadę odpowiedzialności.

Roszczenia twórcy, którego autorskie prawa osobiste zostały naruszone, określa art. 78 prawa autorskiego. Twórca może żądać:

1. jeśli autorskie prawa osobiste zostały zagrożone cudzym działaniem – zaniechania tego działa;
2. jeśli autorskie prawa osobiste zostały naruszone cudzym działaniem – może żądać:
   1. zaniechania tego działania,
   2. dopełnienia czynności potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia od osoby, która tego naruszenia się dopuściła, a w szczególności złożenia publicznie oświadczenia w odpowiedniej treści i formie (na koszt naruszyciela),
   3. jeśli naruszenie jest zawinione – zadośćuczynienia za doznaną krzywdę lub też zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany przez siebie (tj. twórcę) cel społeczny.

Ponieważ tak jak mówiłem, autorskie prawa osobiste przysługują Pani, niezależnie od tego, komu przysługują prawa autorskie majątkowe (o czym niżej), może Pani wystąpić z tymi roszczeniami przeciwko naruszycielowi (pracodawcy).

Autorskie prawa majątkowe

Ta kwestia jest nieco bardziej skomplikowana. Autorskie prawa majątkowe są bowiem zbywalne i mogą przysługiwać komu innemu niż twórcy. Obejmują one prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia za korzystanie z utworu (art. 17).

Autorskie prawa majątkowe mogą przysługiwać w całości lub w części komu innemu niż twórcy:

1. albo z mocy samej ustawy (np. utwór stworzony przez pracownika w ramach wykonywania obowiązków pracowniczych) – nie wymaga się wtedy odrębnej umowy o przeniesienie autorskich praw majątkowych, bo autorskie prawa majątkowe niejako „od razu” przysługują pracodawcy (art. 12 prawa autorskiego),
2. albo z mocy umowy o przeniesienie autorskich praw majątkowych, która wymaga formy pisemnej pod rygorem nieważności (art. 53). Zwykle jest to umowa o dzieło (o sporządzenie utworu, np. napisanie książki, programu), połączona z tym, że wykonawca dzieła (autor) przenosi autorskie prawa majątkowe do niego w momencie przyjęcia dzieła przez zamawiającego. Samo przejście nie musi mieć formy pisemnej – wystarczy, że zastrzeżenie o tym, iż autorskie prawa majątkowe zostaną przeniesione na zamawiającego utwór, zostanie zamieszczone w samej umowie o dzieło (o sporządzenie utworu).

Sama umowa o dzieło nie wymaga żadnej formy. Jeśli jednak zostanie zawarta umowa o dzieło (o sporządzenie utworu) bez formy pisemnej, to efekt będzie taki, że twórcy będzie należało się wynagrodzenie, natomiast brak będzie przejścia autorskich praw majątkowych, a korzystanie z utworu przez zamawiającego odbywać będzie się na podstawie dorozumianej umowy licencyjnej (gdyż w razie braku wyraźnego postanowienia o przeniesieniu prawa uważa się, że twórca udzielił licencji – art. 65).

Umowę o dzieło (o sporządzenie utworu) może też zawrzeć pracodawca z własnym pracownikiem jako umowę całkowicie odrębną od umowy o pracę. Podstawą przejścia autorskich praw majątkowych na pracodawcę nie jest wówczas art. 12, ale umowa o dzieło wraz z zapisem o przejściu autorskich praw majątkowych.

Z jaką sytuacją mamy do czynienia w Pani wypadku? Problematykę utworu stworzonego przez pracownika regulują art. 12 i 13.

„Art. 12. 1. Jeżeli ustawa lub umowa o pracę nie stanowią inaczej, pracodawca, którego pracownik stworzył utwór w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy, nabywa z chwilą przyjęcia utworu autorskie prawa majątkowe w granicach wynikających z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron.

2. Jeżeli pracodawca, w okresie dwóch lat od daty przyjęcia utworu, nie przystąpi do rozpowszechniania utworu przeznaczonego w umowie o pracę do rozpowszechnienia, twórca może wyznaczyć pracodawcy na piśmie odpowiedni termin na rozpowszechnienie utworu z tym skutkiem, że po jego bezskutecznym upływie prawa uzyskane przez pracodawcę wraz z własnością przedmiotu, na którym utwór utrwalono, powracają do twórcy, chyba że umowa stanowi inaczej. Strony mogą określić inny termin na przystąpienie do rozpowszechniania utworu.

3. Jeżeli umowa o pracę nie stanowi inaczej, z chwilą przyjęcia utworu pracodawca nabywa własność przedmiotu, na którym utwór utrwalono.

Art. 13. Jeżeli pracodawca nie zawiadomi twórcy w terminie sześciu miesięcy od dostarczenia utworu o jego nieprzyjęciu lub uzależnieniu przyjęcia od dokonania określonych zmian w wyznaczonym w tym celu odpowiednim terminie, uważa się, że utwór został przyjęty bez zastrzeżeń. Strony mogą określić inny termin”.

Aby prawa autorskie majątkowe do utworu stworzonego przez pracownika należały do pracodawcy, muszą być spełnione następujące warunki:

1. pracownik musi stworzyć utwór w ramach wykonywania obowiązków pracowniczych ze stosunku pracy,
2. pracodawca musi utwór przyjąć – ten warunek został spełniony.

Pojawia się oczywiście pytanie, czy utwór został stworzony w ramach wykonywania obowiązków pracowniczych. Wiąże się to z koniecznością analizy Pani umowy o pracę, ale jeśli nie ma w niej postanowienia, że Pani obowiązkiem jest pisanie takich programów, to pojawiają się duże wątpliwości.

Typowym obowiązkiem osoby zatrudnionej w szpitalu nie jest pisanie programów terapeutycznych. Przykładami twórców-pracowników są np. dziennikarze zatrudnieni przez wydawcę gazety, fotografowie zatrudnieni w agencji fotograficznej, graficy zatrudnieni w agencji reklamowej, aplikanci piszący projekty umów w kancelarii. W umowie o pracę powinien znaleźć się wyraźny zapis, że pracownik ma obowiązek tworzyć takie a takie utwory, lub powinno to wynikać chociażby z charakteru danej pracy. Jeśli wyraźnego zapisu brak, a obowiązek tworzenia utworów nie wynika wprost z charakteru danej pracy, to brak jest podstaw do przyjęcia, że prawa autorskie do utworu stworzonego przez pracownika przysługują pracodawcy.

Skoro zaś brak było wyraźnego postanowienia w umowie o pracę o obowiązku stworzenia takiego utworu, to należy argumentować, że została zawarta pomiędzy Panią a pracodawcą odrębna umowa: umowa o dzieło (o sporządzenie utworu-programu). Umowa ta, jak wspominałem, może być zawarta także w formie ustnej.

Trudno kwalifikować nałożenie nowego obowiązku jako zmianę dotychczasowej umowy o pracę (rozszerzenie zakresu obowiązków), ponieważ w istocie oznaczałoby to zmianę warunków pracy i płacy (art. 42 § 1 Kodeksu pracy), a to uważa się za dokonane tylko wtedy, gdy pracownikowi zaproponowano na piśmie nowe warunki (art. 42 § 2).

Zatem umowa o dzieło zostało wykonana, wynagrodzenie zostało zapłacone, tyle że... autorskie prawa majątkowe nie przeszły na pracodawcę (poprawnie: na zamawiającego utwór), gdyż przeniesienie praw autorskich majątkowych wymaga formy pisemnej pod rygorem nieważności. Oznacza to, że ewentualną podstawą korzystania przez szpital z utworu mogłaby być dorozumiana (ustna) umowa licencyjna o bliżej niesprecyzowanym zakresie. Dla szpitala jest to problem o tyle, że umowa licencyjna może dotyczyć tylko tych pól eksploatacji, które są w niej wyraźnie wymienione (art. 41 ust. 3 prawa autorskiego) – ciężar dowodu, że dane postanowienie zostało wymienione, spoczywać będzie w tym wypadku na licencjobiorcy (szpitalu).

Nawet gdyby przyjąć, że art. 12 znajdzie zastosowanie w tym wypadku i uznać program za stworzony w ramach wykonywania obowiązków pracowniczych, to warto zauważyć, że zgodnie z art. 12 ust. 1 pracodawca nie staje się właścicielem wszelkich autorskich praw majątkowych, a jedynie części z nich, tj. nabywa te prawa w granicach wynikających z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron. Oznacza to, że pracodawcy przysługują autorskie prawa majątkowe tylko w granicach wynikających z zakresu działania danego przedsiębiorstwa czy instytucji – do wykorzystania zgodnie z celem, dla którego utwór został stworzony, chyba że wiążąca ich umowa przesądzi tę kwestię (A. Karpowicz, Autor-Wydawca, Poradnik prawa autorskiego, Warszawa 1999, s. 42).

Pracownikowi będzie więc przysługiwać prawo do eksploatacji utworu poza granicami wynikającymi z zakresu działania przedsiębiorstwa czy instytucji oraz celu, dla jakiego utwór stworzono. W powyższym wypadku jest to o tyle istotne, że program miał być przeznaczony na potrzeby oddziału dla dorosłych, a nie na potrzeby nowego oddziału dla dzieci, zatem pracodawcy i tak nie przysługiwało prawo wykorzystania tegoż utworu na potrzeby oddziału dla dzieci bez Pani zgody (o ile będzie możliwe udowodnienie, że utwór miał być wykorzystywany jedynie na tym pierwszym oddziale). Przekroczono zatem granice wynikające z celu, dla którego utwór został stworzony, i zgodnego zamiaru stron, a poza tymi granicami korzystanie z utworu ma charakter bezumowny.

W przypadku naruszenia autorskich praw majątkowych ich właścicielowi przysługują następujące roszczenia na podstawie art. 79. Uprawniony, którego autorskie prawa majątkowe zostały naruszone, może żądać od osoby, która naruszyła te prawa:

1. zaniechania naruszania;
2. usunięcia skutków naruszenia;
3. naprawienia wyrządzonej w szkody, w szczególności poprzez zapłatę sumy pieniężnej w wysokości odpowiadającej dwukrotności, a w przypadku gdy naruszenie jest zawinione – trzykrotności – stosownego wynagrodzenia, które w chwili jego dochodzenia byłoby należne tytułem udzielenia przez uprawnionego zgody na korzystanie z utworu;
4. wydania uzyskanych korzyści (np. dochodu z rozpowszechniania programu);
5. jednokrotnego albo wielokrotnego ogłoszenia w prasie oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie lub podania do publicznej wiadomości części albo całości orzeczenia sądu wydanego w rozpatrywanej sprawie, w sposób i w zakresie określonym przez sąd, oczywiście na koszt naruszyciela;
6. zapłaty przez osobę, która naruszyła autorskie prawa majątkowe, odpowiedniej sumy pieniężnej, nie niższej niż dwukrotna wysokość uprawdopodobnionych korzyści odniesionych przez sprawcę z dokonanego naruszenia, na rzecz Funduszu Promocji Twórczości, gdy naruszenie jest zawinione i zostało dokonane w ramach działalności gospodarczej wykonywanej w cudzym albo we własnym imieniu, choćby na cudzy rachunek.

Bezprawne rozpowszechnianie cudzego utworu stanowi także przestępstwo z art. 116 prawa autorskiego. Zgodnie z § 1 tego przepisu: „Kto bez uprawnienia albo wbrew jego warunkom rozpowszechnia cudzy utwór w wersji oryginalnej albo w postaci opracowania, artystyczne wykonanie, fonogram, wideogram lub nadanie, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2”.

Według § 2, „jeśli sprawca dopuszcza się czynu określonego w ust. 1, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3”. Przestępstwo może być popełnione nawet nieumyślnie (z tym że w tym wypadku zagrożone jest najwyżej karą pozbawienia wolności do 1 roku – § 4).

Co ważne, w przypadku ewentualnego procesu sądowego (cywilnego, nie karnego), jego przeciąganie przez pracodawcę może na nic się nie zdać. Zgodnie z art. 753 § 1 w zw. z art. 753¹ § 1 pkt 6 Kodeksu postępowania cywilnego w sprawach o należności wynikające z naruszenia autorskich praw majątkowych, jak i osobistych powód (czyli Pani) może żądać zabezpieczenia przez zobowiązanie pozwanego (pracodawcy) do zapłaty jednorazowo albo okresowo określonej sumy pieniężnej. W sprawach tych podstawą zabezpieczenia jest jedynie uprawdopodobnienie istnienia roszczenia. Oznacza to, że niezwłocznie po rozpoczęciu procesu sądowego może Pani żądać, aby przeciwnik (pracodawca) został zobowiązany do zapłaty z góry części należności bez oczekiwania na wyrok sądowy.

Przepis art. 79 będzie miał zastosowanie – jak podkreślałem – zarówno wtedy, gdy uzna się, że autorskie prawa majątkowe w ogóle nie przeszły na pracodawcę, jak również wtedy, gdy uzna się, że przeszły, natomiast pracodawca, przekazując program do innego oddziału, wykroczył poza zakres wynikający z celu umowy o pracę, jak i zgodnego zamiaru stron.

Podsumowując, pole działania jest dość szerokie. Jest to typowy spór wynikający z niewłaściwego formułowania umów o pracę w przypadku pracowniczej twórczości, czy nawet więcej – nieuwzględnienia w umowie o pracę twórczości pracownika. Jak pisze A. Karpowicz w powoływanej książce (s. 43): „Sprawa twórczości pracowniczej bardzo często staje się przedmiotem sporu między pracownikami a pracodawcami, zazwyczaj z braku jasno sformułowanych umów o pracę”. Szczególnie wtedy, gdy pracownik zamierza się z pracodawcą rozstać.

Na marginesie: skoro wynagrodzenie zostało zapłacone z opóźnieniem, to przysługuje Pani roszczenie o odsetki (art. 481 § 1 Kodeksu cywilnego).

Dalsze podjęcie stosownych kroków uzależnione jest od gruntownej analizy stanu faktycznego (umowy o pracę, faktycznych ustaleń co do sporządzenia utworu, korespondencji w sprawie wezwania, sposobu wykorzystania Pani utworu, stopnia naruszenia) oraz Pani oczekiwań i planów co do dalszych stosunków z pracodawcą.

poleć pytanie znajomemu     wersja do druku