Opublikowane: 31.12.2007

Autor: Monika Cieszyńska

Dochodzenie roszczeń cywilnych w postępowaniu karnym

Artykuł omawia zagadnienia związane z dochodzeniem roszczeń cywilnych (np. odszkodowawczych) w postępowaniu karnym, czyli tzw. powództwo adhezyjne.

Dochodzeniu roszczeń cywilnych w postępowaniu karnym służą następujące środki prawne: powództwo adhezyjne i wniosek o orzeczenie obowiązku naprawienia szkody na podstawie art. 46 Kodeksu karnego.

Powództwo adhezyjne uregulowane zostało w rozdziale VII Kodeksu postępowania karnego (K.p.k.), w art. 62, który stanowi, iż pokrzywdzony może aż do rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej wytoczyć przeciw oskarżonemu powództwo cywilne, w celu dochodzenia w postępowaniu karnym roszczeń majątkowych wynikających bezpośrednio z popełnienia przestępstwa. Nadto przedmiotowe powództwo może w określonych sytuacjach wytoczyć osoba najbliższa pokrzywdzonemu, zakład ubezpieczeń społecznych w zakresie, w jakim naprawił szkodę pokrzywdzonemu, organy kontroli państwowej albo prokurator działający na rzecz pokrzywdzonego. Osoba najbliższa dla pokrzywdzonego może wytoczyć powództwa adhezyjne po śmierci pokrzywdzonego w celu dochodzenia np. kosztów pogrzebu czy leczenia, jakie poniosła w związku z chorobą czy śmiercią pokrzywdzonego przestępstwem. Gdyby jednak pokrzywdzony zdążył wytoczyć powództwo adhezyjne za życia, wówczas osoba ta może kosztów tych dochodzić wstępując w prawa powoda cywilnego.

Przewód sądowy rozpoczyna odczytanie aktu oskarżenia przez prokuratora. Do tego więc momentu można skutecznie wytoczyć przedmiotowe powództwo. Termin ten jest terminem stanowczym – prekluzyjnym, co oznacza, iż nie może zostać przywrócony. Niewytoczenie powództwa cywilnego w tym określonym terminie powoduje, że traci się to uprawnienie na dalszym etapie postępowania. A zatem pokrzywdzony może wnieść powództwo już na etapie postępowania przygotowawczego. Wówczas organ prowadzący to postępowanie winien pozew dołączyć do akt sprawy, ale ostatecznie o jego przyjęciu, czy też odrzuceniu, zdecyduje sąd po wpłynięciu aktu oskarżenia wraz z aktami z postępowania przygotowawczego.

Powództwa adhezyjne wytacza się poprzez wniesienie pozwu, a ten – jako pismo procesowe – musi odpowiadać standardom obowiązującym w postępowaniu cywilnym. Jeśli prezes sądu stwierdzi istnienie braków formalnych, wezwie osobę wnoszącą pozew do uzupełnienia braków pisma w terminie 7 dni od doręczenia wezwania. Uzupełnienie braków w przypisanym terminie spowoduje nadanie dalszego biegu sprawie.

Sąd rozpoznający sprawę karną, mimo iż pozew spełnia wymogi formalne, musi jednak odmówić przyjęcia powództwa cywilnego, gdy:

1. powództwo to jest z mocy przepisu szczególnego niedopuszczalne,
2. roszczenie nie ma bezpośredniego związku z zarzutem oskarżenia, tj. nie wynika wprost z popełnionego czynu zabronionego,
3. powództwo zostało wniesione przez osobę nieuprawnioną,
4. to samo roszczenie jest przedmiotem innego postępowania lub o roszczeniu tym prawomocnie orzeczono,
5. po stronie pozwanych zachodzi współuczestnictwo konieczne z instytucją państwową, samorządową lub społeczną albo z osobą, która nie występuje w charakterze oskarżonego,
6. złożono wniosek, o którym mowa w art. 46 § 1 K.k., czyli o zobowiązanie oskarżonego do naprawienia szkody.

Jeżeli pozew odpowiada warunkom formalnym i nie zachodzą okoliczności wyżej wymienione, sąd orzeka o przyjęciu powództwa cywilnego. Jednakże, gdyby któraś z okoliczności ujawniła się na dalszym etapie postępowania, sąd ma obowiązek pozostawić powództwo cywilne bez rozpoznania.

Postanowienie o odmowie przyjęcia powództwa cywilnego lub o pozostawieniu go bez rozpoznania jest niezaskarżalne. Wówczas jednak osoba, która wytoczyła powództwo adhezyjne, może w terminie 30 dni od daty odmowy przyjęcia lub pozostawienia powództwa cywilnego bez rozpoznania wnieść o przekazanie pozwu sądowi właściwemu do rozpoznawania spraw cywilnych, za dzień zgłoszenia roszczenia uważa się dzień wniesienia pozwu w postępowaniu karnym, co ma z pewnością znaczenie przy liczeniu odsetek.

Po przekazaniu pozwu do sądu rozpoznającego sprawy cywilne, powód musi uiścić stosowny wpis sądowy wymagany w postępowaniu cywilnym, albowiem przy wnoszeniu pozwu w postępowaniu karnym powód tymczasowo zwolniony jest od opłat sądowych.

W razie niewniesienia aktu oskarżenia na skutek umorzenia postępowania przygotowawczego lub jego zawieszenia, pokrzywdzony w terminie zawitym 30 dni od daty doręczenia postanowienia może żądać przekazania sprawy sądowi właściwemu do rozpoznawania spraw cywilnych. Jeżeli pokrzywdzony w terminie tym żądania nie zgłosi, wniesiony poprzednio pozew nie wywołuje skutków prawnych i w celu dochodzenia swoich roszczeń w postępowaniu cywilnym należy złożyć odrębne powództwo.

W razie skutecznego wniesienia powództwa cywilnego w procesie karnym, osoba go wnosząca uzyskuje status powoda cywilnego i staje się stroną w procesie. Wiążą się z tym m.in. następujące uprawnienia:

• prawo do czynnego udziału w rozprawie i posiedzeniu,
• prawo do zadawania pytań świadkom i oskarżonemu,
• zgłaszanie wniosków dowodowych,
• prawo do zaskarżenia wyroku apelacją,
• prawo do zaskarżenia postanowienia zażaleniem.

W pozwie adhezyjnym można dochodzić odszkodowania pieniężnego z tytułu szkody majątkowej oraz zadośćuczynienia pieniężnego w związku z krzywdą moralną, pod warunkiem że szkody te wynikają bezpośrednio z popełnionego przestępstwa. Roszczenie majątkowe dochodzone w tym trybie obejmuje zarówno straty, które poszkodowany rzeczywiście poniósł, jak i utracone korzyści, które mógł osiągnąć, gdyby nie poniósł straty.

Sąd w przypadku wydania wyroku skazującego – rozstrzygając merytorycznie o powództwie cywilnym – może podjąć następujące decyzje:

• uwzględni powództwo w całości,
• uwzględni powództwo w części, w pozostałej zaś części je oddali,
• uwzględni powództwo w części, w pozostałej zaś części pozostawi je bez rozpoznania (w części pozostawionej bez rozpoznania w ogóle nie rozstrzyga merytorycznie),
• oddali powództwo w całości.

Sąd w wyroku karnym uwzględni powództwo cywilne w całości lub w części (czyli rozstrzygnie merytorycznie), jeśli będzie ono zasadne w świetle zebranego materiału dowodowego oraz ustalonych podstaw faktycznych. W przeciwnym razie oddali powództwo.

Niekiedy zdarza się, że materiał dowodowy dotyczący powództwa cywilnego trzeba uzupełnić. Jeśli będą to braki, których uzupełnienie nie spowoduje znacznej przewlekłości postępowania, to sąd ma obowiązek postępowanie dowodowe uzupełnić i rozstrzygnąć o powództwie cywilnym (np. jeżeli istnieje potrzeba otrzymania zażądanych uprzednio, ale jeszcze nienadesłanych dokumentów). Tylko w wypadku gdy konieczne dla rozstrzygnięcia o powództwie cywilnym uzupełnienie postępowania dowodowego spowodowałoby znaczną przewlekłość postępowania karnego, można powództwo cywilne pozostawić bez rozpoznania, czyli bez merytorycznego rozstrzygnięcia, a powód będzie mógł żądać rozstrzygnięcia sprawy przez sąd cywilny.

Jeżeli natomiast sąd karny oddalił powództwo cywilne także w części, to w tym zakresie stwarza to powagę rzeczy osądzonej i nie może ono być ponownie dochodzone w postępowaniu przed sądem cywilnym (Sąd Najwyższy I KR 66/74, OSNKW 1975, nr 1, poz. 11).

Należy jednakże z całą stanowczością jeszcze raz podkreślić, że warunkiem koniecznym, by sąd mógł w ogóle rozstrzygnąć merytorycznie o powództwie cywilnym, jest wydanie w danej sprawie wyroku skazującego. Natomiast w przypadku wydania wyroku uniewinniającego, czy też orzeczenia o warunkowym umorzeniu postępowania – powództwo cywilne, nawet gdyby było zasadne, sąd pozostawia bez rozpoznania (w ogóle nie rozstrzyga o nim merytorycznie). Wówczas powód może dochodzić swych roszczeń przed sądem właściwym do spraw cywilnych.

Niemniej w przypadku warunkowego umorzenia postępowania sąd zobowiązuje oskarżonego do naprawienia szkody pokrzywdzonemu w całości lub w części, jako że obowiązek ten stanowi jeden z wymogów dopuszczalności warunkowego umorzenia postępowania.

W przypadku oddalenia powództwa cywilnego w procesie karnym powód cywilny, co do zasady, zostaje obciążony kosztami postępowania. W przypadku uwzględnienia powództwa w całości kosztami zostanie obciążony oskarżony.

Innym środkiem dochodzenia roszczeń cywilnych w postępowaniu karnym jest złożenie wniosku o zobowiązanie oskarżonego do naprawienia szkody na podstawie art. 46 K.k., z tym że pokrzywdzony nie uzyskuje tu w procesie karnym statusu strony i związanych z tym statusem uprawnień. Wybór w zakresie roli procesowej należy więc do pokrzywdzonego.

Należy więc zdecydować się na dochodzenia roszczeń cywilnych za pomocą jednego ze środków prawnych, albowiem żądanie orzeczenia obowiązku naprawienia szkody wyłącza możliwość wytoczenia powództwa adhezyjnego i odwrotnie.

Zgodnie z art. 49a Kodeksu postępowania karnego, jeżeli nie wytoczono powództwa cywilnego, pokrzywdzony, a także prokurator, może aż do zakończenia pierwszego przesłuchania pokrzywdzonego na rozprawie głównej złożyć wniosek, o którym mowa w art. 46 § 1 K.k.

Istotnym jednakże udogodnieniem dla pokrzywdzonego, w przypadku złożenia wniosku o orzeczenie naprawienia szkody na podstawie art. 46 § 1 K.k., jest zobowiązanie sądu do wydania w tym przedmiocie orzeczenia z urzędu, jeśli zapadnie wyrok skazujący. Natomiast rozstrzygnięcie o powództwie adhezyjnym merytorycznie obwarowane jest kilkoma warunkami, o czym była już wcześniej mowa.

Uprawnionym do złożenia wniosku jest pokrzywdzony i prokurator, który w ten sposób działa na rzecz pokrzywdzonego. Można dochodzi naprawienia zarówno szkody majątkowej poprzez stosowne odszkodowanie, jak również szkody niemajątkowej – żądając zadośćuczynienia za krzywdę moralną.

Stosownie do art. 46 K.k. w razie skazania za przestępstwo spowodowania śmierci, ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, naruszenia czynności narządu ciała lub rozstroju zdrowia, albo przestępstwo przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji, przeciwko środowisku, przeciwko mieniu lub obrotowi gospodarczemu lub przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową, sąd, na wniosek pokrzywdzonego lub innej osoby uprawnionej, orzeka obowiązek naprawienia wyrządzonej szkody w całości albo w części; z zastrzeżeniem, iż przepisów prawa cywilnego o przedawnieniu roszczenia oraz możliwości zasądzenia renty nie stosuje się. Wniosek ten jest zatem dopuszczalny tylko w wypadku:

• gdy szkoda wynikła bezpośrednio z przestępstwa należącego do wymienionego wyżej katalogu przestępstw, nadto
• gdy w sprawie zapadł wyrok skazujący za dane przestępstwo – jedynie wówczas sąd go uwzględni.

Sąd zobowiązany jest rozpoznać złożony wniosek, traktując rozstrzygnięcie o obowiązku naprawienia szkody jako integralną część orzeczenia o odpowiedzialności karnej sprawcy przestępstwa. Warunkiem orzeczenia obowiązku naprawienia szkody jest stwierdzenie winy sprawcy (umyślnej lub nieumyślnej) i zaistnienia realnej szkody wyrządzonej konkretnemu pokrzywdzonemu (por. wyrok Sądu Najwyższego z 4 marca 2003 r., III KK 127/02). Jeśli wystąpią wątpliwości co do rozmiaru wyrządzonej szkody, sąd nie może odsyłać sprawy do odrębnego procesu cywilnego, lecz rozstrzyga ją w granicach możliwości dowodowych. W każdym razie, gdy całej szkody nie da się ustalić, sąd zobowiązany jest orzec obowiązek naprawienia szkody w części. Należy dodać, że obowiązek częściowego naprawienia szkody powinien być orzeczony również wtedy, gdy szkoda ta została w części naprawiona przez sprawcę przed wydaniem wyroku. Wysokość odszkodowania limituje wysokość szkody.

Egzekucja zasądzonych roszczeń cywilnych – zarówno w wypadku uwzględnienia powództwa cywilnego na skutek wytoczenia powództwa adhezyjnego, jak i orzeczenia o obowiązku naprawienia szkody na podstawie art. 46 K.k. – toczy się na zasadach postępowania cywilnego. Sąd bez żadnych opłat winien pokrzywdzonemu przesłać wyrok stwierdzający jego roszczenie. Wówczas, jeśli skazani dobrowolnie nie spełnią zasądzonych świadczeń, pokrzywdzony winien wystąpić do sądu, który wydał orzeczenie, o nadanie klauzuli wykonalności wyrokowi, i złożyć wniosek do komornika o wszczęcie egzekucji przeciwko sprawcom przestępstwa.

Lubię To!

Oceń przydatność tekstu:

Ocena przydatności tekstu:

Oceń zrozumienie tekstu:

Ocena zrozumienia tekstu:

poleć artykuł znajomemu     wersja do druku