Autor: Łukasz Obrał

Podział majątku po latach i surogacja

Wzięliśmy rozwód 10 lat temu. W trakcie wspólnoty majątkowej kupiliśmy mieszkanie własnościowe za pieniądze z darowizny, którą otrzymałem od rodziców. W księdze wieczystej eksżona figuruje jako współwłaściciel. Jeszcze w trakcie rozwodu eksżona wyprowadziła się i wymeldowała, zostawiając mnie z synem, nad którym potem sąd mi powierzył prawną opiekę. Obecnie żona żąda pieniędzy za to mieszkanie. Czy ma takie prawo, skoro to była darowizna dla mnie? Jeśli nie, to czy z podziału majątku otrzyma też coś nasz syn? Minęło poza tym 10 lat – czy mogę więc domagać się od żony zwrotu połowy poniesionych kosztów na utrzymanie tej nieruchomości?

Stosownie do art. 31 Kodeksu rodzinnego w brzmieniu z czasu, kiedy byliście Państwo małżeństwem, z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami z mocy ustawy wspólność majątkowa obejmująca ich dorobek (wspólność ustawowa). Przedmioty majątkowe nieobjęte wspólnością stanowią majątek odrębny każdego z małżonków.

Według art. 32 § 1 Kodeksu rodzinnego dorobkiem małżonków były przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania wspólności ustawowej przez oboje małżonków lub przez jednego z nich.

W szczególności stanowią dorobek małżonków (art. 32 § 2 K.r.io.):

1. pobrane wynagrodzenie za pracę oraz za inne usługi świadczone osobiście przez któregokolwiek z małżonków;
2. dochody z majątku wspólnego, jak również z odrębnego majątku każdego z małżonków.

Z powyższych przepisów może wynikać, że nabyte w czasie trwania małżeństwa mieszkanie weszło w skład Państwa majątku wspólnego. Potwierdza to umowa kupna mieszkania i wpis do księgi wieczystej. Należy się jednak zastanowić, czy okoliczności nabycia mieszkania nie powodują, że można uznać, iż mieszkanie weszło w skład Pana majątku odrębnego.

Z Pana pytania wynika, że środki na zakup mieszkania pochodziły z darowizny, jaką otrzymał Pan od swoich rodziców. Te okoliczności powodują, że chociaż w księdze wieczystej związanej z mieszkaniem jako właściciele jesteście wpisani Państwo oboje, to jednak prawo własności mieszkania wchodziło w skład Pana majątku osobistego.

Stosownie do art. 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w brzmieniu sprzed dnia 17 czerwca 2004 r. odrębny majątek każdego z małżonków stanowią:

1. przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej;
2. przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca lub darczyńca inaczej postanowił;
3. przedmioty majątkowe nabyte ze środków uzyskanych w zamian za przedmioty wymienione w dwóch punktach poprzedzających.

Punkt 3 art. 33 Kodeksu rodzinnego przewidywał tzw. surogację, która polega na zaliczeniu do majątku odrębnego (dziś nazywanego osobistym) każdego z małżonków przedmiotów majątkowych nabytych w czasie trwania wspólności majątkowej małżeńskiej w zamian za przedmioty majątkowe nabyte m.in. przez darowiznę.

Jak stwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 12 maja 2000 r. (sygn. akt: V CKN 50/00), przesłankami surogacji są dwa wymagania:

1. aby jedno i to samo zdarzenie spowodowało wyjście określonego przedmiotu majątkowego z majątku osobistego (środki pieniężne uzyskane z darowizny) i nabycie innego przedmiotu majątkowego (mieszkanie),
2. aby przedmiot majątkowy nabyty był uzyskany, także w sensie ekonomicznym, kosztem majątku osobistego.

Mieszkanie zostało nabyte w zamian za środki pieniężne nabyte przez Pana w drodze darowizny, a które stanowiły Pana majątek odrębny, możemy więc mówić o surogacji.

Działanie zasady surogacji może być zmodyfikowane wolą małżonka, na rzecz którego surogacja ma nastąpić. Małżonek może postanowić, że nabyty przedmiot wejdzie w skład majątku wspólnego. Wola uchylenia surogacji musi być wyrażona w tej samej czynności prawnej, przez którą nastąpiło nabycie przedmiotu majątkowego.

Jeżeli więc w akcie kupna mieszkania zaznaczono, że pieniądze na zakup pochodzą z Pana majątku odrębnego, ale Pana wolą jest, aby mieszkanie weszło w skład majątku wspólnego, to można mówić, że uchylił Pan surogację. Jeżeli zaś surogacja nie została uchylona, to mieszkanie weszło w skład Pana majątku odrębnego.

Jeżeli Pana żona wystąpi o podział majątku wspólnego i we wniosku wskaże, że składnikiem majątku wspólnego było mieszkanie, będzie mógł Pan wykazać w toku postępowania, że wbrew umowie kupna oraz wpisowi do księgi wieczystej mieszkanie stanowiło Pana majątek osobisty i jako takie nie podlega podziałowi. W postępowaniu działowym sąd rozstrzyga również spór o to, czy dany przedmiot wchodzi w skład majątku wspólnego.

Jeżeli będzie Pan twierdził, że mieszkanie nie wchodziło w skład majątku wspólnego małżeńskiego, bo było surogatem nabytym w zamian za składniki majątkowe pochodzące z Pana majątku odrębnego, to będzie na Panu spoczywał ciężar udowodnienia tego, że mieszkanie należało w wyniku surogacji do Pana majątku osobistego.

Jako dowody na okoliczność surogacji może Pan – prócz własnych zeznań i zeznań rodziców, którzy dokonali darowizny na Pana rzecz – przedstawić w sądzie umowę darowizny. Warto również wykazać, że jako małżonkowie nie posiadaliście Państwo wspólnych środków wchodzących w skład majątku wspólnego małżeńskiego, za które moglibyście Państwo nabyć mieszkanie.

W celu uregulowania sytuacji prawnej nieruchomości zakupionej przez Pana może Pan żądać ustalenia przez sąd, że mieszkanie wchodzi w skład majątku Pana majątku osobistego i nie było składnikiem majątku wspólnego małżeńskiego, i nie czekać na wszczęcie przez żonę postępowania o podział majątku wspólnego. Z takim żądaniem może Pan wystąpić na podstawie art. 189 Kodeksu cywilnego (powództwo o ustalenie). W ewentualnym pozwie może Pan żądać ustalenia przez sąd, że mieszkanie stanowiło składnik Pana majątku osobistego. Pozwaną będzie żona.

Jeżeli w księdze wieczystej związanej z nieruchomością zakupioną przez Pana jako właścicieli wpisano Pana i żonę na zasadzie wspólności ustawowej małżeńskiej, może Pan również wystąpić przeciwko byłej żonie z żądaniem uzgodnienia treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym na podstawie art. 10 ustawy o księgach wieczystych i hipotece. Takie żądanie wyłącza powództwo o ustalenie na podstawie art. 189 Kodeksu cywilnego. W toku takiego postępowania będzie Pan musiał udowodnić, że nieruchomość nabył Pan za środki pochodzące z Pana majątku osobistego.

Występując na drogę sądową o ustalenie, że nieruchomość wchodziła w skład majątku wspólnego małżeńskiego, lub z powództwem o uzgodnienie księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, może Pan równocześnie złożyć wniosek o zabezpieczenie Pana powództwa poprzez wpisanie do księgi wieczystej stosownego ostrzeżenia (jeżeli takie ostrzeżenie będzie wpisane w księdze wieczystej, to Pana żona zapewne nie znajdzie nabywcy na jej udział w nieruchomości).

Opłata od pozwu o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym będzie uzależniona od wartości przedmiotu sporu, a ta wartość będzie równa wartości mieszkania. Opłata od pozwu wynosi 5% wartości przedmiotu sporu. Jeżeli nie jest Pan w stanie ponieść tych kosztów, może się Pan ubiegać o zwolnienie z opłaty od pozwu i innych kosztów.

Jeżeli w toku postępowania o podział majątku wspólnego lub o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym uda się Panu udowodnić, że mieszkanie weszło na zasadzie surogacji do Pana majątku wspólnego, to wówczas prawo to nie będzie podlegało podziałowi w ramach podziału majątku wspólnego. Jeżeli jednak nie uda się Panu udowodnić, że miała miejsce zasada surogacji, i sąd ustali, że mieszkanie stanowiło Państwa majątek wspólny, wówczas będzie ono podlegało podziałowi.

Wartość mieszkania, od jakiej będą ustalane ewentualne spłaty, następuje według cen z chwili orzekania o podziale, a nie z chwili ustania wspólności lub innej chwili (tak Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 15 grudnia 1969 r., sygn. akt: III CZP 12/69). Natomiast stan majątku wspólnego (co wchodziło jego skład i w jakim stanie były te przedmioty, np. mieszkanie) ustala się z chwili ustania wspólności majątkowej

Pana dziecko nie będzie brane pod uwagę przy podziale majątku wspólnego. Sprawa ta dotyczy wyłącznie małżonków i ich majątku. Syn nie miał żadnego udziału w Państwa majątku wspólnym.

Jeżeli w toku postępowania o podział majątku wspólnego sąd ustali, że mieszkanie wchodziło w skład majątku wspólnego, będzie Pan mógł żądać od żony zwrotu połowy poniesionych przez Pana opłat związanych z mieszkaniem. Wynika to z art. 207 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym pożytki i inne przychody z rzeczy wspólnej przypadają współwłaścicielom w stosunku do wielkości udziałów; w takim samym stosunku współwłaściciele ponoszą wydatki i ciężary związane z rzeczą wspólną.

Z drugiej strony Pana żona może żądać od Pana zwrotu utraconych korzyści wynikających z tego, że ze wspólnego mieszkania korzystał wyłącznie Pan, a żona, mimo że była współwłaścicielką mieszkania, nie korzystała z niego. Tu jednak może Pan podnieść zarzut, że żona dobrowolnie opuściła mieszkanie i nie było to wynikiem pozbawienia jej przez Pana posiadania. Może Pan również podnieść zarzut, że nigdy nie zabraniał Pan byłej żonie zamieszkiwania w mieszkaniu.

Jeżeli sąd ustali, że mieszkanie wchodzi w skład majątku wspólnego, to w takiej sytuacji może Pan zażądać, aby sąd rozliczył również nakłady z Pana majątku osobistego na majątek wspólny. Pozwala na to art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego, stosownie do którego każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty, z wyjątkiem wydatków i nakładów koniecznych na przedmioty majątkowe przynoszące dochód. Każdy z małżonków może też żądać zwrotu wydatków i nakładów, które poczynił ze swojego majątku osobistego na majątek wspólny. Nie można żądać zwrotu wydatków i nakładów zużytych w celu zaspokojenia potrzeb rodziny, chyba że zwiększyły wartość majątku w chwili ustania wspólności.

Według art. 45 § 2 Kodeksu rodzinnego zwrotu dokonuje się przy podziale majątku wspólnego, jednakże sąd może nakazać wcześniejszy zwrot, jeżeli wymaga tego dobro rodziny.

Jeżeli więc sąd uzna, że surogacja nie miała w Pana przypadku miejsca, to wówczas może Pan w sądzie wykazać, że spora część środków na zakup mieszkania pochodziła z Pana majątku osobistego (pieniądze z darowizny) i została przeznaczona na majątek wspólny. Pana żona nie miała określonego terminu do wystąpienia z wnioskiem o podział majątku wspólnego, tak samo jak Pan nie miał takiego terminu.

Myślę, że może być Pan dobrej myśli. W Pana sytuacji możemy mówić o surogacji, co powoduje, że mieszkanie jednak nie wchodziło w skład majątku wspólnego. Ważna będzie umowa kupna mieszkania – tam oświadczacie Państwo wspólnie, że mieszkanie kupujecie na majątek wspólny małżeński. Sąd może wprawdzie uznać, że takie oświadczenie wyraża Pana wolę, aby uchylić zasadę surogacji, jednak jak już wspomniałem, jeżeli sąd ustali, że surogacja nie zaszła lub została uchylona, to będzie Pan mógł żądać zwrotu od byłej żony połowy środków, które wydał Pan ze swojego majątku osobistego na majątek wspólny małżeński.

Moim zdaniem powinien Pan poczekać, aż żona wystąpi z wnioskiem o podział majątku wspólnego, i wówczas w odpowiedzi na wniosek żądać ustalenia, że w przypadku mieszkania miała miejsce surogacja, ewentualnie – aby sąd, w przypadku gdy sąd uzna, że mieszkanie wchodziło w skład majątku wspólnego, rozliczył nakłady z Pana majątku osobistego na majątek wspólny małżeński.

Może Pan również, nie czekając na wszczęcie postępowania o podział majątku, samemu wystąpić z pozwem o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Jednak to wiąże się z opłatą sądową (z której może być Pan zwolniony przez sąd) lub z ewentualnym zwrotem kosztów na rzecz byłej żony w przypadku oddalenia Pana powództwa.

poleć pytanie znajomemu     wersja do druku