Autor: Łukasz Obrał

Podstawowe czynności prawne związane z przyjęciem spadku przy dziedziczeniu ustawowym

Pół roku temu zmarł mój ojciec. Mama i ja nie mamy pojęcia, jak zabrać się do sprawy nabycia spadku po nim, dodam, że mama jest osobą starszą, schorowaną. Tata nie pozostawił testamentu, rodzice posiadali wspólne prawa własnościowe do mieszkania spółdzielczego, ojciec był również posiadaczem praw do imiennych akcji pracowniczych. Mam jedną siostrę i o ile mi wiadomo, będzie ona żywo zainteresowana schedą po ojcu. Obawiam się, że mama będzie musiała sprostać próbie wyegzekwowania należnej mojej siostrze części spadku po ojcu.

Bardzo liczę na sugestie z Państwa strony, jakie kroki po kolei trzeba podjąć, jakie dokumenty załatwić, aby mama nabyła spadek po zmarłym mężu. Obawia się ona w szczególności tego, żeby przypadkiem nie pozostała bez mieszkania albo nie stanęła przed koniecznością zaciągania kredytu na spłatę ewentualnych roszczeń wysuwanych przez moją siostrę.

Zgodnie z art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego, prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na jedną lub kilka osób.

Według art. 926 § 1 K.c., powołanie do spadku wynika z ustawy albo z testamentu.

Natomiast zgodnie z § 2 art. 926 K.c., dziedziczenie ustawowe co do całości spadku następuje wtedy, gdy spadkodawca nie powołał spadkobiercy albo gdy żadna z osób, które powołał, nie chce lub nie może być spadkobiercą.

Jako że Pana tato nie pozostawił testamentu, dziedziczenie po nim odbędzie się na postawie przepisów Kodeksu cywilnego.

Stosownie do art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego, w pierwszej kolejności powołane są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek; dziedziczą oni w częściach równych. Jednakże część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku.

Według powyższego przepisu należy stwierdzić, iż spadek po Pana ojcu, na podstawie ustawy, dziedziczą: Pana mama, Pan oraz siostra, każdy po 1/3 udziału.

Należy pamiętać, iż art. 925 K.c. wskazuje, iż spadkobierca nabywa spadek z chwilą jego otwarcia. Oznacza to, iż z chwilą śmierci spadkodawcy (otwarcia spadku) spadkobierca wchodzi z mocy prawa w ogół praw i obowiązków należących do spadku.

W związku z powyższymi przepisami należy stwierdzić, iż z chwilą śmierci Pana ojca, Pana mama, Pan oraz siostra staliście się podmiotami praw i obowiązków jakie posiadał ojciec.

Z Pana pytania wynika, iż rodzice byli osobami uprawnionymi do spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego. Prawo to wchodziło w skład majątku wspólnego małżeńskiego rodziców.

Według art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym.

Jednakże z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać, ażeby ustalenie udziałów w majątku wspólnym nastąpiło z uwzględnieniem stopnia, w którym każdy z nich przyczynił się do powstania tego majątku. Spadkobiercy małżonka mogą wystąpić z takim żądaniem tylko w wypadku, gdy spadkodawca wytoczył powództwo o unieważnienie małżeństwa albo o rozwód lub wystąpił o orzeczenie separacji (43 § 2 K.r.o.).

Ze względu na powyższe należy stwierdzić, iż w skład spadku po Pana ojcu wchodzi udział 1/2 w spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu. W chwili śmierci ojca, jako że wszyscy spadkobiercy ustawowi dziedziczą po nim po 1/3 udziału, uprawnienie do mieszkania przeszło na spadkobierców.

W chwili obecnej spółdzielcze prawo do lokalu przysługuje Pana mamie w 2/3 udziału (1/2 z majątku wspólnego + 1/6 ze spadku po mężu) oraz Panu i siostrze po 1/6 udziału (każde z Państwa nabyło po 1/3 z 1/2 udziału wchodzącego w skład spadku).

Odnośnie akcji pracowniczych: jeżeli Pana ojciec posiadał uprawnienie do nieodpłatnego nabycia akcji pracowniczych (nie nabył ich jeszcze), to jako że jest to prawo niezbywalne, wchodziło w skład majątku osobistego Pana ojca.

Natomiast jeżeli akcje zostały przez Pana ojca nabyte (co wynika z Pana listu), wówczas wchodziły one w skład majątku wspólnego małżeńskiego Pańskich rodziców. Tak więc dziedziczeniu podlega połowa akcji.

Należy wskazać, iż nabycie praw i obowiązków w chwili śmierci spadkodawcy nie jest definitywne.

Przede wszystkim każdy ze spadkobierców może spadek odrzucić. Stosownie do art. 1012 Kodeksu cywilnego, spadkobierca może bądź przyjąć spadek bez ograniczenia odpowiedzialności za długi (przyjęcie proste), bądź przyjąć spadek z ograniczeniem tej odpowiedzialności (przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza), bądź też spadek odrzucić.

Według art. 1020 K.c. spadkobierca, który spadek odrzucił, zostaje wyłączony z dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku.

Jeżeli więc któreś ze spadkobierców ojca odrzuci spadek (nie sądzę, by zrobiła to Pana siostra), będzie ono traktowane tak, jakby w chwili śmieci ojca nie miało zdolności dziedziczenia. Wówczas do dziedziczenia dochodzą jego zstępni – dzieci, a jeżeli spadkobierca dzieci tych nie ma, to spadek przypada pozostałym spadkobiercom w równych udziałach – dlatego też gdyby np. Pan odrzucił spadek po ojcu, a nie ma Pan dzieci, to spadek przypadnie mamie i siostrze po 1/2 udziału.

Stosownie do art. 1015 § 1 K.c., oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania.

Pana mama nabyłaby spadek w całości po ojcu, jeżeli spadek odrzuciłby Pan i siostra, pod warunkiem że Pan i siostra nie macie dzieci (ewentualnie dalszych zstępnych).

Spadkobierca może być uznany za niegodnego. Wówczas również taki spadkobierca zostaje wyłączony od dziedziczenia, jakby nie dożył spadku. Jeżeli ma on dzieci, wówczas one dziedziczą.

Według art. 928 § 1 K.c., spadkobierca może być uznany przez sąd za niegodnego, jeżeli:

1. dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy;
2. podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób przeszkodził mu w dokonaniu jednej z tych czynności;
3. umyślnie ukrył lub zniszczył testament spadkodawcy, podrobił lub przerobił jego testament albo świadomie skorzystał z testamentu przez inną osobę podrobionego lub przerobionego.

Jeżeli Pana siostra dopuściła się umyślnego i ciężkiego przestępstwa przeciwko ojcu, mogłaby być wyłączona z dziedziczenia.

Dodam jeszcze, że stosownie do art. 929 K.c. uznania spadkobiercy za niegodnego może żądać każdy, kto ma w tym interes. Z żądaniem takim może wystąpić w ciągu roku od dnia, w którym dowiedział się o przyczynie niegodności, nie później jednak niż przed upływem lat trzech od otwarcia spadku.

Pana siostra zapewne nie odrzuci spadku i nie zostanie uznana za spadkobiercę niegodnego. Dlatego też razem z Panem i mamą dziedziczy spadek po ojcu.

W chwili śmierci Pana ojca powstała wspólność praw i obowiązków spadkowych. Ta wspólność trwa, aż do chwili dokonania działu spadku.

Według art. 1035 K.c., jeżeli spadek przypada kilku spadkobiercom, do wspólności majątku spadkowego oraz do działu spadku stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych z zachowaniem pewnych wyjątków.

Z przepisów dotyczących współwłasności w częściach ułamkowych wynika m.in., iż:

• każdy spadkobierca ma prawo do współposiadania przedmiotów należących do spadku (np. mieszkania);
• każdemu ze spadkobierców przypadają pożytki i inne przychody z majątku spadkowego odpowiednio do przypadającego mu udziału w tym majątku;
• każdy ze spadkobierców ma prawo i obowiązek współdziałania w zarządzie rzeczą wspólną.

Natomiast art. 1036 K.c. wskazuje, iż spadkobierca może za zgodą pozostałych spadkobierców rozporządzić udziałem w przedmiocie należącym do spadku. W braku zgody któregokolwiek z pozostałych spadkobierców rozporządzenie jest bezskuteczne o tyle, o ile naruszałoby uprawnienia przysługujące temu spadkobiercy na podstawie przepisów o dziale spadku.

Tak więc, jeżeli Pana siostra zbędzie udział 1/6 w prawie do mieszkania, jaki jej przypadł w spadku, to wówczas takie rozporządzenie będzie nieważne, o ile narusza uprawnienia Pana i mamy przysługujące Państwu na podstawie przepisów o dziale spadku.

Tak jak już wspomniałem, wspólność praw i obowiązków wynikających ze spadku trwa aż do chwili dokonania działu spadku.

Stosownie do art. 1037 § 1 K.c., dział spadku może nastąpić bądź na mocy umowy między wszystkimi spadkobiercami, bądź na mocy orzeczenia sądu na żądanie któregokolwiek ze spadkobierców.

Uwzględnić jednak trzeba fakt, że składniki majątku spadkowego stanowią część majątku wspólnego małżeńskiego Pana rodziców, zatem dział ten musi być przeprowadzony jednocześnie z podziałem tego majątku.

Podziału można dokonać na trzy sposoby:

1. Przez podział fizyczny przedmiotów wchodzących w skład spadku, co oznacza, że poszczególne przedmioty zostają podzielone i przyznane spadkobiercom według wielkości ich udziałów w spadku. Jeżeli nie doprowadzi to do zniszczenia rzeczy, można również podzielić pojedynczą rzecz wchodzącą w skład spadku. W ramach tego podziału dopuszczalne jest ustalenie dopłat na rzecz niektórych spadkobierców, jeżeli nie da się podzielić spadku tak, aby wartość przedmiotów przyznanych spadkobiercą była równa udziałowi w spadku – ten sposób w Państwa przypadku nie wchodzi w grę, gdyż mieszkania nie da się podzielić fizycznie.
2. Przez przyznanie niektórych przedmiotów ze spadku jednemu albo kilku spadkobiercom z ustaleniem obowiązków spłat na rzecz pozostałych spadkobierców. Ten sposób może zaistnieć w Pana przypadku, np. prawo do mieszkania przypadnie Pana mamie, za ewentualną spłatą na rzecz Pana i siostry.
3. Przez podział cywilny składników majątkowych, co oznacza sprzedaż majątku spadkowego i podział uzyskanych ze sprzedaży środków pomiędzy spadkobierców według wielkości ich schedy spadkowej.

Jak z powyższego wynika, Pana siostra w wyniku dziedziczenia stała się osobą, której przypada udział 1/3 w spadku po ojcu. Jeżeli siostra będzie zdeterminowana, to wówczas może doprowadzić do działu spadku, w wyniku którego otrzyma spłatę odpowiadającą wartości 1/6 udziału w prawie do mieszkania i 1/6 akcji.

Zatem jeżeli Pana siostra nie zgodzi się na taki podział spadku, że wszystkie przedmioty majątkowe przypadną Pana mamie bez spłaty na rzecz Pana i jej (jest to możliwe), wówczas Pana mama musi się liczyć z tym, iż będzie musiała spłacić swoją córkę.

Jeżeli nie uda się sprawy załatwić ugodowo, wtedy Pana siostra może złożyć w sądzie wniosek o dział spadku i zniesienie wspólności prawa do mieszkania i domagać się spłaty na jej rzecz. W takim przypadku Pana mama może liczyć się z tym, iż sąd dokona działu spadku i zasądzi na rzecz Pańskiej siostry spłatę. W takiej też sytuacji należy się liczyć z wysokimi kosztami postępowania (1000 zł). Najtaniej sprawę będzie załatwić ugodowo.

Odnośnie działu spadku należy też wskazać art. 1039 § 1 K.c., zgodnie z którym jeżeli w razie dziedziczenia ustawowego dział spadku następuje między zstępnymi albo między zstępnymi i małżonkiem, spadkobiercy ci są wzajemnie zobowiązani do zaliczenia na schedę spadkową otrzymanych od spadkodawcy darowizn, chyba że z oświadczenia spadkodawcy lub z okoliczności wynika, że darowizna została dokonana ze zwolnieniem od obowiązku zaliczenia.

Nie podlegają zaliczeniu na schedę spadkową drobne darowizny zwyczajowo w danych stosunkach przyjęte (1039 § 3 K.c.).

Aby móc wykazać, że jest się spadkobiercą danej osoby, należy uzyskać sądowe stwierdzenie nabycia spadku lub notarialne poświadczenie dziedziczenia. Według art. 1025 § 2 K.c. domniemywa się, że osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku albo poświadczenie dziedziczenia, jest spadkobiercą.

Jednak należy wskazać art. 1026 K.c., zgodnie z którym stwierdzenie nabycia spadku oraz poświadczenie dziedziczenia nie może nastąpić przed upływem sześciu miesięcy od otwarcia spadku, chyba że wszyscy znani spadkobiercy złożyli już oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku.

Z uwagi na powyższy przepis należy wskazać, iż aby uzyskać postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku lub notarialne poświadczenie dziedziczenia przed upływem 6 miesięcy od chwili śmierci ojca, muszą Państwo złożyć oświadczenie o przyjęciu spadku wprost lub o jego przyjęciu z dobrodziejstwem inwentarza.

Jeżeli któreś ze spadkobierców nie złoży takiego oświadczenia, uzyskanie sądowego stwierdzenia nabycia spadku lub notarialnego poświadczenia będzie możliwe dopiero po 6 miesiącach od śmierci ojca.

Aby uzyskać postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku po ojcu, należy złożyć stosowny wniosek w sądzie.

Do wniosku należy dołączyć akt zgonu ojca, akty urodzenia dzieci spadkodawcy (Pana i siostry) lub akty małżeństwa, jeżeli są Państwo zamężni, oraz akt małżeństwa mamy.

Jeżeli chodzi o notarialne poświadczenie dziedziczenia, to wskażę przepis art. 95b Prawa o notariacie, zgodnie z którym przed sporządzeniem aktu poświadczenia dziedziczenia notariusz spisuje protokół dziedziczenia przy udziale wszystkich osób, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi i testamentowi. Należy przedłożyć takie same akty stanu cywilnego jak dołączane do wniosku o stwierdzenie nabycia spadku.

Reasumując, Pana siostra, jako spadkobierczyni Pańskiego ojca i jako osoba, która posiada udział w majątku spadkowym, ma prawo domagać się działu spadku i spłaty.

Jeżeli do działu spadku nie dojdzie, czy to na postawie umowy o dział spadku, czy też sądowego orzeczenia o dziale spadku, to wówczas cały czas będzie utrzymywać się wspólność majątku spadkowego (a także wspólność prawa do mieszkania).

poleć pytanie znajomemu     wersja do druku