Opublikowane: 15.10.2007

Autor: Monika Cieszyńska

Prawa oskarżonego

W artykule omówiono uprawnienia przysługujące oskarżonemu w procesie karnym.

Oskarżony – to pojęcie funkcjonujące na gruncie prawa karnego. To osoba, przeciwko której prokurator, bądź inny oskarżyciel, wniósł do sądu akt oskarżenia w związku z przedstawionym uprzednio zarzutem popełnienia przestępstwa lub przestępstw karnych. Akt oskarżenia rozpoczyna postępowanie jurysdykcyjne będące w przypadku przestępstw ściganych z oskarżenia publicznego konsekwencją prowadzonego przez prokuratora lub pod jego nadzorem postępowania przygotowawczego.

Oskarżony z chwilą wydania prawomocnego wyroku staje się – w zależności od ustaleń sądu – skazanym lub uniewinnionym. Należy pamiętać, iż oskarżonego uważa się za niewinnego aż do udowodnienia mu winy prawomocnym wyrokiem skazującym.

Zagwarantowanie oskarżonemu prawa do obrony w procesie karnym jest realizacją konstytucyjnych praw i wolności oraz przyjętych przez Polskę zobowiązań międzynarodowych.

Po pierwsze oskarżony ma prawo do informacji, iż został wniesiony przeciwko niemu akt oskarżenia. W tym celu prezes sądu, po wpłynięciu aktu oskarżenia i wstępnej jego kontroli, zarządza doręczenie jego odpisu oskarżonemu, wzywając go do składania wniosków dowodowych w terminie 7 dni od doręczenia mu aktu oskarżenia (art. 338 § 1 Kodeksu postępowania karnego – K.p.k.). Wskazany wyżej termin nie jest terminem stanowczym, z przekroczeniem którego wiążą się negatywne konsekwencje prawne, a jedynie porządkowym, mającym za zadanie dyscyplinować stronę. Z tej przyczyny wniesienie przez oskarżonego wniosku dowodowego po upływie 7 dni od doręczenia aktu oskarżenia musi powodować jego przyjęcie.

Po doręczeniu aktu oskarżenia oskarżony może w terminie 7 dni wnieść tzw. odpowiedź na akt oskarżenia, o czyn należy go pouczyć przy okazji doręczenia odpisu tego aktu. W odpowiedzi oskarżony może zawrzeć polemikę ze skargą prokuratora i poczynionymi przez niego ustaleniami, a także wniosek dowodowy. Forma odpowiedzi, poza wymogiem pisemności, jest obojętna, pismo to nie musi spełniać żadnych wymogów przewidzianych dla pisma procesowego.

Oskarżony w procesie karnym może bronić się sam, przytaczając dowody na poparcie swojej niewinności, lub poprzez wybranego przez siebie obrońcę. W pewnych przypadkach obrona poprzez adwokata jest jednak obligatoryjna. Wówczas, jeżeli oskarżony z własnego wyboru nie przybierze sobie obrońcy, zostanie mu on przydzielony z urzędu. W procesie karnym oskarżony musi mieć obrońcę, jeśli jest:

1. niesłyszący, niemy, niewidomy,
2. nieletni,
3. zachodzi uzasadniona wątpliwość co do jego poczytalności (art. 79 Kodeksu karnego – K.k.).

Stwierdzenie, że w danej sprawie zachodzi trzecia z wymienionych przesłanek, implikuje konieczność powołania przez sąd biegłych w celu wydania opinii, czy oskarżony w chwili popełnienia czynu zabronionego był poczytalny i czy może brać udział w postępowaniu z dostatecznym rozeznaniem i możliwością pokierowania swoim zachowaniem. W przypadku odpowiedzi pozytywnej i rozwiania wątpliwości co do poczytalności oskarżonego prezes sądu lub sąd może cofnąć wyznaczenie obrońcy.

Nadto sąd może wyznaczyć oskarżonemu obrońcę z urzędu, gdy uzna to za niezbędne ze względu na okoliczności utrudniające obronę, np. taką okolicznością będzie fakt, iż oskarżony nie włada językiem polskim. Niezależnie od wyznaczenia obrońcy z urzędu, osoba niewładająca językiem polskim ma prawo do korzystania w postępowaniu z bezpłatnej pomocy tłumacza. Sam akt oskarżenia jak i orzeczenia podlegające zaskarżeniu lub kończące postępowanie należy oskarżonemu doręczyć wraz z tłumaczeniem (art. 72 K.p.k.). I wreszcie – udział obrońcy jest konieczny w postępowaniu przed sądem okręgowym jako sądem pierwszej instancji, jeśli powodem oskarżenia jest zarzucona oskarżonemu zbrodnia (czyli czyn zabroniony pod karą trzech lat pozbawienia wolności lub surowszą) lub jest on pozbawiony wolności np. w związku z tymczasowym aresztowaniem w tej lub w innej sprawie.

Udział obrońcy w wymienionych przypadkach obrony obligatoryjnej jest wymagalny w rozprawie oraz w tych posiedzeniach, w których obowiązkowy jest udział oskarżonego.

Jeśli udział obrońcy nie jest obowiązkowy, wówczas, co do zasady, jego niestawiennictwo nie tamuje rozpoznania sprawy, chyba że oskarżony wniesie o przerwę lub odroczenie rozprawy, albowiem chce korzystać z pomocy obrońcy. Należy pamiętać, iż obrońcą oskarżonego w postępowaniu karnym może być tylko adwokat, a nie radca prawny. I jeszcze jedna ważna informacja – obrońca może przedsiębrać czynności procesowe jedynie na korzyść oskarżonego (art. 86 § 1 K.p.k.).

Inną gwarancją dla oskarżonego jest prawo do korzystania z pomocy podmiotu profesjonalnego, czyli posiadania obrońcy bezpłatnie (a więc z urzędu), nawet jeśli jego udział w sprawie nie jest wymagany przez ustawę. Aby uzyskać obrońcę z urzędu, oskarżony musi należycie wykazać, iż z powodu swojej sytuacji majątkowej i rodzinnej nie jest w stanie ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i swojej rodziny.

Oskarżony ma prawo do milczenia w postępowaniu. Może on przyjąć postawę bierną i odmówić składania wyjaśnień w swojej sprawie. Przy czym milczenia nie można traktować jako przyznania się do winy. O prawie do odmowy składania wyjaśnień i odpowiedzi na pytania oskarżony musi zostać przez sąd pouczony przed odebraniem od niego wyjaśnień. Co więcej, oskarżony dla swej obrony może kłamać, nie składa on bowiem wyjaśnień pod przysięgą, ani nie jest przez sąd pouczany o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań w przeciwieństwie do świadków, którzy składają przyrzeczenie, a sąd poucza ich o obowiązku mówienia prawdy pod groźbą pociągnięcia do odpowiedzialności za składanie fałszywych zeznań.

Z przyrzeczenia zrezygnować można tylko wtedy, gdy oskarżony i prokurator się temu nie sprzeciwią. Środki te mają odstraszać świadków przed zatajaniem prawdy i zeznawaniem nieprawdy oraz uzmysławiać wagę składanych przez nich zeznań.

To, czy oskarżony podejmie aktywną obronę, czy też przyjmie postawę bierną, zależy od jego woli. Jeśli chce być stroną czynną w procesie, prawo pozostawia do jego dyspozycji jeszcze inne środki służące obronie, między innymi: prawo do zadawania pytań świadkom, prawo do bycia obecnym przy wszelkich czynnościach dowodowych przeprowadzanych przez sąd, prawo do przygotowania się do obrony. Dlatego też między doręczeniem wezwania na rozprawę a jej terminem winien zostać zachowany odstęp co najmniej 7 dni. W przypadku, gdy odstęp ten nie zostanie zachowany, oskarżony i jego obrońca mają prawo żądać odroczenia rozprawy, a sąd ma obowiązek to zrobić. Rozprawę odroczoną prowadzi się, co do zasady, od początku.

Także w przypadku zmiany kwalifikacji prawnej czynu w postępowaniu sądowym (tj. uznania, iż czyn oskarżonego wypełnia znamiona innego przepisu niż zostało to wskazane w akcie oskarżenia) przewodniczący, na żądanie oskarżonego, powinien zarządzić przerwę w celu umożliwienia mu przygotowania się do obrony.

Inną gwarancję dla oskarżonego jest również przesłuchiwanie świadków obrony po zeznaniach świadków oskarżenia – czyli prawo do ostatniego głosu.

Jeśli chodzi o obecność oskarżonego na rozprawie głównej, to jest ona obowiązkowa, chyba że ustawa stanowi inaczej. Natomiast, jeśli oskarżony nie stawi się na rozprawie, ale usprawiedliwi swą nieobecność, wówczas sąd powinien rozprawę odroczyć. Należy pamiętać, iż w przypadku nieusprawiedliwionego niestawiennictwa oskarżonego i jego obrońcy na rozprawie prowadzonej w trybie uproszczonym, sąd może wydać wyrok zaoczny – bez wiedzy i uczestnictwa w rozprawie obu tych osób.

Gdy wyrok zaoczny zostanie już wydany – ponieważ oskarżony jak i jego obrońca nie stawili się na rozprawie bez usprawiedliwienia – wówczas, w terminie 7 dni od doręczenia wyroku, oskarżony ma jeszcze szansę na obronę i może złożyć tzw. sprzeciw od wyroku zaocznego, w którym wykaże, że jego nieobecność była usprawiedliwiona. Skuteczne wniesienie sprzeciwu powoduje, iż wyrok zaoczny traci moc i sprawa jest rozpoznawana na nowo.

W tym miejscu warto też wspomnieć, iż oskarżony, na równych prawach ze świadkiem, może wnieść o wyłączenie jawności rozprawy, jeśli zagrożony jest jego ważny interes. Brak jest bowiem podstaw do przyjęcia, iż prywatny interes oskarżonego może być słabiej chroniony niż interes prywatny pozostałych stron procesu. Złożenie przez oskarżonego wniosku obligowało będzie sąd do szczególnie wnikliwej oceny jego zasadności.

Innym orężem w procesie jest możliwość złożenia wniosku o wyłączenie sędziego, jeśli oskarżony uzna, iż zachodzą uzasadnione okoliczności co do jego bezstronności. Wniosek taki należy złożyć do sądu przed rozpoczęciem przewodu sądowego, czyli przed odczytaniem aktu oskarżenia przez prokuratora.

Wreszcie potężną gwarancją praw oskarżonego w procesie karnym jest możliwość składania środków odwoławczych (apelacji i zażalenia), sprzeciwu od wyroku zaocznego i wyroku nakazowego oraz nadzwyczajnych środków zaskarżenia (skarga kasacyjna i wznowienie postępowania). Apelacja przysługuje od wyroku, natomiast zażalenie od postanowień. O prawie do złożenia tych środków, sposobie ich wniesienia oraz o terminach oskarżony musi być przez sąd pouczony. Natomiast brak pouczenia nie może powodować negatywnych konsekwencji dla oskarżonego. Jeśli spóźni się on ze złożeniem danego pisma, wówczas może wnieść o przywrócenie terminu do dokonania czynności, pod warunkiem że wykaże, iż spóźnienie to powstało bez jego winy, z przyczyn od niego niezależnych i zasługujących na uwzględnienie.

Również prawa oskarżonego pozbawionego wolności w tej lub innej sprawie są gwarantowane. Postanowienie o tymczasowym aresztowaniu może wydać tylko sąd (a nie prokurator) i to po wysłuchaniu samego oskarżonego. W postanowieniu tym należy oznaczyć czas trwania tymczasowego aresztowania, jednorazowo nie może ono trwać dłużej niż 3 miesiące, choć może zostać następnie przedłużone, jeśli zajdą ku temu przesłanki. O przedłużeniu również może zadecydować tylko sąd, ale już o zwolnieniu oskarżonego z aresztu ma prawo zadecydować także prokurator. Zatem w przedmiocie tymczasowego aresztowania oskarżony może składać wnioski do prokuratora lub sądu. Co więcej wszystkie one, bez względu na ich ilość, muszą zostać rozpoznane.

Ustawodawca określił także negatywne przesłanki stosowania tymczasowego aresztowania, aby stworzyć zaporą przed stosowaniem pozbawienia wolności na etapie toczącego się postępowania, jeśli jest to bezcelowe i mogłoby stanowić poważne zagrożenie dla oskarżonego. Tak więc tymczasowego aresztowania nie stosuje się, gdy zastosowanie tego środka spowodowałoby dla jego życia lub zdrowia poważne niebezpieczeństwo albo pociągnęłoby wyjątkowo ciężkie skutki dla niego lub jego najbliżej rodziny. Nadto od tymczasowego aresztowania należy odstąpić, jeśli:

• przestępstwo zarzucone oskarżonemu zagrożone jest karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą jednego roku, chyba że sprawca zostałby ujęty na gorącym uczynku lub bezpośrednio potem (tj. w pościgu),
• na podstawie okoliczności można przewidywać, iż sąd orzeknie wobec oskarżonego karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem, karę łagodniejszą albo że okres tymczasowego aresztowania przekroczy przewidywany wymiar kary pozbawienia wolności bez warunkowego orzeczenia.

Dwie ostatnie wymienione gwarancje nie mają zastosowania, jeśli oskarżony się ukrywa, uporczywie nie stawia się na wezwania lub w inny, bezprawny sposób utrudnia postępowanie albo – jeśli nie można ustalić jego tożsamości (art. 259 K.p.k.).

W kontekście omówionych zagadnień można śmiało stwierdzić, że w polskim prawodawstwie karnym zostały spełnione warunki konieczne dla przeprowadzenia rzetelnego procesu. Oskarżony ma zagwarantowany szeroki katalog praw, których realizacja często będzie zależała od jego wiedzy, woli i postawy.

Sąd winien wydać wyrok na podstawie całokształtu materiału dowodowego przedstawionego w sprawie i rozważyć zarówno dowody przemawiające za oskarżeniem jak i przeciw. I na koniec być może najważniejsze – wszelkie wątpliwości co do winy i sprawstwa oskarżonego należy rozstrzygać na jego korzyść, co winno spowodować wydanie wyroku uniewinniającego.

Lubię To!

Oceń przydatność tekstu:

Ocena przydatności tekstu:

Oceń zrozumienie tekstu:

Ocena zrozumienia tekstu:

poleć artykuł znajomemu     wersja do druku