Aktualizacja: 11.05.2012

Autor: Karol Jokiel

Odwołanie darowizny

Artykuł omawia możliwości prawne odwołania darowizny.

Stosownie do art. 888 Kodeksu cywilnego (K.c.) ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.): „przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku”.

Na skutek różnorakich okoliczności darczyńca jako osoba, która już zobowiązała się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego, może jednak zmienić zdanie, chcąc cofnąć skutki własnego, a jednocześnie niewadliwego, oświadczenia woli złożonego w tym zakresie. W takiej sytuacji jako oczywiste jawi się pytanie, czy jest to możliwe – czy, i na jakich warunkach, możliwe jest odwołanie darowizny?

Kwestie te regulują przepisy art. 896-902 K.c., rozróżniając aspekt odwołania darowizny jeszcze niewykonanej od darowizny już wykonanej. Przy czym przez „wykonanie darowizny” należy rozumieć zarówno wydanie jej przedmiotów obdarowanemu, jak i zawarcie umowy rozporządzającej rzeczą (o skutkach rzeczowych) oznaczoną co do tożsamości (np. nieruchomością).

Stosownie do art. 896 K.c.: „darczyńca może odwołać darowiznę jeszcze niewykonaną, jeżeli po zawarciu umowy jego stan majątkowy uległ takiej zmianie, że wykonanie darowizny nie może nastąpić bez uszczerbku dla jego własnego utrzymania, odpowiednio do jego usprawiedliwionych potrzeb albo bez uszczerbku dla ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych”.

Jak nietrudno zauważyć przytoczony przepis uzależnia możliwość odwołania darowizny jeszcze niewykonanej od zaistnienia po stronie darczyńcy zmiany stanu majątkowego, w rozumieniu jego pogorszenia. Zmiana ta winna nastąpić po zawarciu umowy darowizny, tj. pomiędzy jej zawarciem a wykonaniem (spełnieniem przyrzeczonego w umowie świadczenia). Powołanie się przez darczyńcę wobec obdarowanego na okoliczności wskazane w przepisie art. 896 K.c. nie może prowadzić do skutecznego odwołania darowizny, jeżeli okoliczności te stały się aktualne już przed zawarciem umowy darowizny, powstały z winy albo na skutek rażącego niedbalstwa darczyńcy.

Zmiana stanu majątkowego darczyńcy po zawarciu umowy darowizny musi być istotna. Zmiany nieistotne nie dają podstawy do jej odwołania, podobnie jak samo tylko wykazanie, że darczyńca znajduje się w ciężkiej sytuacji materialnej.

W orzecznictwie sądowym przyjęto, że przez usprawiedliwione potrzeby darczyńcy, o których wspomina art. 896 K.c., rozumieć należy normalne warunki jego bytowania w tym: mieszkanie, wyżywienie, odzież czy leczenie, odpowiadające wiekowi uprawnionego oraz jego stanowi zdrowia.

Odwołanie się przez ustawodawcę do ciążących na darczyńcy z mocy ustawy obowiązkach alimentacyjnych nie wymaga szerszego komentarza. Warto może tylko wskazać, że ewentualne przyjęcie na siebie przez darczyńcę zobowiązania w zakresie alimentacji wobec osoby innej niż określone właściwymi przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego – ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. (Dz. U. Nr 9, poz. 59 z późn. zm.), i następnie niemożność podołania temu obowiązkowi w sytuacji wykonania darowizny, nie może stanowić podstawy dla jej odwołania.

Uprawnienie do odwołania darowizny jeszcze niewykonanej przysługuje wyłącznie darczyńcy. Nie przysługuje ono spadkobiercom darczyńcy, chociażby zmiana stanu majątkowego darczyńcy, uzasadniająca odwołanie darowizny, nastąpiła jeszcze za jego życia. Równocześnie śmierć obdarowanego po zawarciu umowy darowizny a przed jej wykonaniem, nie wyłącza możliwości jej odwołania. W takim wypadku pisemne oświadczenie o odwołaniu darowizny powinno być skierowane do spadkobierców obdarowanego.

Zgodnie z przepisem art. 898 K.c. „darczyńca może odwołać darowiznę, nawet już wykonaną, jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności”. Przepis ten, co pośrednio wynika z jego treści, odnosi się do darowizn wykonanych jak i jeszcze niewykonanych. Jedyną przesłanką dopuszczalności odwołania darowizny jest w tym wypadku „rażąca niewdzięczność obdarowanego”, która musi przy tym wystąpić po zawarciu umowy darowizny.

Gdyby zdarzenie odpowiadające rażącej niewdzięczności miało miejsce przed zawarciem umowy darowizny, a darczyńca dowiedział się o nim dopiero po jej zawarciu, mogłoby wchodzić w grę jedynie uchylenie się darczyńcy od skutków oświadczenia woli złożonego w umowie darowizny (art. 82-88 K.c.). Uzasadnieniem przywołanego przepisu jest moralny postulat wdzięczności obdarowanego za korzyść majątkową uzyskaną w formie daru.

Zasadą jest, że rażącą niewdzięcznością są czynności obdarowanego (działania lub zaniechania), skierowane przeciwko darczyńcy z zamiarem nieprzyjaznym, przy czym znamion rażącej niewdzięczności raczej nie wyczerpują czyny nieumyślne obdarowanego, a nawet umyślne ale drobne, jeżeli tylko nie wykraczają one poza zakres zwykłych konfliktów życiowych czy rodzinnych.

Przykładem rażącej niewdzięczności może być ciężkie naruszenie obowiązków rodzinnych, pobicie, zniewaga, kradzież czy nawet nieudzielenie pomocy w chorobie albo uchylanie się od obowiązku alimentacyjnego. Za orzecznictwem sądowym należy przyjąć, że na podstawie art. 898 K.c. darowizna może zostać odwołana także wówczas, kiedy wysoce naganne zachowanie się obdarowanego skierowane jest wprawdzie bezpośrednio przeciwko osobie bliskiej darczyńcy, ale dotyka jednocześnie odczuć samego darczyńcy i to w taki sposób, że usprawiedliwia ocenę postawy obdarowanego jako rażąco niewdzięcznej (tak chociażby wyrok Sądu Najwyższego z 7 kwietnia 1998 r., II CKN 688/97).

Uprawnienie do odwołania darowizny z powodu rażącej niewdzięczności, podobnie jak w przypadku unormowanym przepisem art. 896 K.c., przysługuje przede wszystkim darczyńcy. Inaczej jednak niż w tym ostatnim przepisie ustawodawca, z mocy art. 899 § 2 K.c. przewidział, że również spadkobiercy darczyńcy mogą odwołać darowiznę z powodu niewdzięczności, gdy darczyńca w chwili śmierci był uprawniony do odwołania albo gdy obdarowany umyślnie pozbawił darczyńcę życia lub umyślnie wywołał rozstrój zdrowia, którego skutkiem była śmierć darczyńcy. Równocześnie w wyroku z dnia 7 listopada 2002 r., II CKN 1395/2000, Sąd Najwyższy stwierdził, że „darczyńca lub jego spadkobierca nie może odwołać darowizny po śmierci obdarowanego. [...] Przyczyną odwołania może być rażąca niewdzięczność obdarowanego, a nie jego spadkobierców”.

Treść przepisu art. 898 K.c. uzupełniają jeszcze dwa istotne unormowania z art. 899 § 1 i 3 K.c. Zgodnie z pierwszym z nich darowizna nie może być odwołana z powodu rażącej niewdzięczności, jeżeli darczyńca obdarowanemu przebaczył. Przebaczenia nie traktuje się jako czynności prawnej, lecz jako przejaw uczucia, dlatego może tego dokonać także osoba niemająca pełnej zdolności do czynności prawnych. Z uwagi na taki charakter aktu przebaczenia dokonać go może tylko sam darczyńca. Zgodnie zaś z art. 899 § 3 darowizna, z powodu rażącej niewdzięczności, nie może być odwołana po upływie roku od dnia, w którym uprawniony do odwołania dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego.

Odwołanie darowizny bądź to z przyczyn o których mowa w art. 896 K.c., bądź z przyczyn wskazanych w art. 898 K.c. następuje przez oświadczenie złożone obdarowanemu na piśmie (art. 900 K.c.), w taki sposób, aby ten ostatni mógł zapoznać się z jego treścią. Warunek pisemności został ustanowiony jedynie dla celów dowodowych (art. 74 K.c.), bez rygoru nieważności. Niezachowanie formy pisemnej ogranicza jedynie darczyńcę w możliwości wykazania treści i daty, a w konsekwencji skuteczności oświadczenia odwołującego darowiznę.

Ocena skuteczności (spełnienia przesłanek) odwołania darowizny dokonana winna zostać według stanu na dzień złożenia przez darczyńcę oświadczenia o odwołaniu darowizny. W razie sporu pomiędzy darczyńcą a obdarowanym można w tym zakresie sprawę przedłożyć pod rozstrzygnięcie sądu (w drodze powództwa o zwrot przedmiotu darowizny albo – po wykazaniu interesu prawnego – w sprawie o ustalenie, że darowizna została (nie została) skutecznie odwołana – art. 189 Kodeksu postępowania cywilnego (K.p.c.).

Jeszcze niewykonana, a skutecznie odwołana, darowizna nie wymaga realizacji. W przypadku skutecznego odwołania darowizny już wykonanej, obdarowany jest zobowiązany do zwrotu przedmiotu darowizny, z zachowaniem przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405 i nast. K.c.).

Pewne odmienności wiążą się z odwołaniem darowizny nieruchomości, która nastąpiła z zachowaniem formy aktu notarialnego. Oświadczenie odwołujące taką darowiznę wywołuje jedynie skutek obligacyjny, czyli innymi słowy konsekwencją tego oświadczenia jest to, że dla osiągnięcia skutku rzeczowego (zwrotnego nabycia własności nieruchomości przez darczyńcę), koniecznym jest przeniesienie przez obdarowanego własności nieruchomości z powrotem na darczyńcę w formie aktu notarialnego.

W razie odmowy złożenia odpowiedniego oświadczenia przez obdarowanego, darczyńcy pozostaje droga powództwa sądowego o zobowiązanie obdarowanego do przeniesienia własności nieruchomości. W razie wykazania zasadności takiego żądania, orzeczenie sądu powinno stwierdzać obowiązek pozwanego do przeniesienia na darczyńcę prawa własności określonej nieruchomości, a prawomocne orzeczenie sądu zastępuje to oświadczenie (art. 64 K.c. i art. 1047 K.p.c.).

Kończąc, należy zwrócić uwagę na szczególną regulację art. 902 K.c., zgodnie z  którą: „przepisów o odwołaniu darowizny nie stosuje się, gdy darowizna czyni zadość obowiązkowi wynikającemu z zasad współżycia społecznego”. Przypadków, o których mowa w przytoczonym przepisie, nie sposób tu wyczerpująco wymienić. Można przyjąć, że w jego zakres podpadać będą takie okoliczności jak przykładowo: wdzięczność za opiekę w chorobie lub za uratowanie życia, względy rodzinne (pomoc kalekiemu dziecku itp.), względy humanitarne (opłacenie zabiegu, opłacenie leków itp.). W razie sporu sąd będzie musiał każdorazowo ocenić, na tle konkretnych okoliczności, czy zachodzą przesłanki przewidziane w art. 902 K.c.

Lubię To!

Oceń przydatność tekstu:

Ocena przydatności tekstu:

Oceń zrozumienie tekstu:

Ocena zrozumienia tekstu:

poleć artykuł znajomemu     wersja do druku