Autor: Tomasz Krupiński

Odpowiedzialność materialna wspólników spółki jawnej

Jeden ze wspólników spółki jawnej (ma rozdzielność majątkową ze swą małżonką) przepisał na żonę cały majątek. W momencie zawiązywania spółki dom był jego własnością. Obecnie wspólnik nie dysponuje żadnym majątkiem, co może mieć znaczenie w przypadku ewentualnych problemów finansowych spółki. O swojej decyzji odnośnie majątku nie poinformował wspólników. Czy przedstawione okoliczności mogą być podstawą do usunięcia wspólnika ze spółki?

Podstawę prawną dla przedstawionego przez Pana pytania stanowią przepisy Kodeksu spółek handlowych (w skrócie K.s.h.):

„Art. 22. [Definicja; odpowiedzialność]

§ 1. Spółką jawną jest spółka osobowa, która prowadzi przedsiębiorstwo pod własną firmą, a nie jest inną spółką handlową.

 § 2. Każdy wspólnik odpowiada za zobowiązania spółki bez ograniczenia całym swoim majątkiem solidarnie z pozostałymi wspólnikami oraz ze spółką, z uwzględnieniem art. 31”.

Inaczej niż na gruncie Kodeksu handlowego odpowiedzialność wspólnika spółki jawnej według Kodeksu spółek handlowych ma charakter subsydiarny, przez co rozumie się, że wierzyciel spółki może dochodzić roszczeń od wspólnika dopiero wówczas, gdy egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna – por. uwagi do art. 31. W doktrynie istnieje spór, czy wierzycielom spółki przysługują uprawnienia tylko ze stosunku prawnego odpowiedzialności za dług spółki, a wspólnicy nie są ich dłużnikami, czy też wspólnicy są dłużnikami wierzycieli spółki, zobowiązanymi ex lege (z łac. z mocy prawa) do spełnienia świadczenia, „które treścią odpowiada zobowiązaniu spółki”.

Postanowienia art. 22 § 2 K.s.h. nie mogą być uchylone ani zmienione wolą stron ze skutkiem wobec osób trzecich. Wspólnicy mogą jednak zawierać porozumienia modyfikujące ich odpowiedzialność wobec osób trzecich. Tak np. zobowiązanie wspólnika A wobec wspólnika B, że będzie on odpowiadał za jego długi spółkowe wobec osób trzecich, wywoła skutki prawne tylko między stronami umowy. W razie niewykonania zobowiązania przez wspólnika A odpowiada on wobec wspólnika B. Ten ostatni nie może jednak uniknąć odpowiedzialności wobec swego wierzyciela, powołując się na umowę zawartą z A.

Odpowiedzialność wspólników jest solidarna. Oznacza to m.in., że pozostają oni odpowiedzialni aż do zupełnego zaspokojenia wierzyciela, a spełnienie świadczenia przez któregokolwiek ze wspólników zwalnia pozostałych (art. 366 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego). Z mocy art. 376 Kodeksu cywilnego wspólnik, który spełnił świadczenie, może żądać zwrotu tego świadczenia w częściach równych od pozostałych wspólników-dłużników. Wspólnik, który odpowiada solidarnie za długi spółki, może podnieść wobec wierzyciela również zarzuty, które przysługują mu osobiście względem wierzyciela, jak również zarzuty, które ze względu na stosunek spółki służą spółce i wszystkim wspólnikom łącznie (art. 375 § 1 Kodeksu cywilnego). Na gruncie K.s.h. wspólnik odpowiada solidarnie za dług spółki. Solidarna odpowiedzialność za cudzy dług jest tu wyraźnie przewidziana przez ustawodawcę. Dopuszczalność solidarnej odpowiedzialności za dług cudzy przewiduje również Kodeks cywilny (np. w art. 581). Przepis art. 22 § 2 K.s.h. stanowi przykład tzw. solidarności gwarancyjnej stwarzającej dodatkową gwarancję spełnienia świadczeń przez spółkę.

Wspólnicy odpowiadają za wszelkie długi, jakie powstały w stosunkach zewnętrznych spółki, chociażby wierzycielem spółki był jeden ze wspólników.

Wspólnicy nie odpowiadają majątkiem osobistym za długi spółki wynikające z zobowiązań wewnątrzspółkowych.

Na każdym wspólniku spoczywa obowiązek lojalności wobec spółki. Wspólnik ma obowiązek powstrzymywania się od działań, które są sprzeczne z interesem spółki. Sprzeczność ta powstaje w szczególności wówczas, gdy zachowanie wspólnika uniemożliwia albo utrudnia osiągnięcie celów spółki jawnej.

Podstawę prawną dla wykluczenia wspólnika stanowi art. 63 K.s.h:

§ 1. „Każdy wspólnik może z ważnych powodów żądać rozwiązania spółki przez sąd.

§ 2. Jeżeli jednak ważny powód zachodzi po stronie jednego ze wspólników, sąd może na wniosek pozostałych wspólników orzec o wyłączeniu tego wspólnika ze spółki.

§ 3. Przeciwne postanowienia umowy są nieważne”.

Przepis art. 63 K.s.h. nie określa, jakie zdarzenia lub okoliczności powinny lub mogą być uznane za „ważne powody” rozwiązania spółki jawnej, o których mowa w § 1 i 2 tegoż artykułu. Ich sprecyzowanie jest zadaniem orzecznictwa i piśmiennictwa. Stanowiska prezentowane w literaturze, chociaż nie identyczne, są jednak dosyć zgodne z tym, że jedni autorzy kładą nacisk raczej na aspekty subiektywne, a inni obiektywne, czego przykładem mogą być dwie następujące wypowiedzi: „jako zasadę należy przyjąć, iż ważny powód zachodzi we wszelkich tych przypadkach, gdy nie można się spodziewać wobec położenia skarżącego, aby stosunek spółki mógł trwać dalej” oraz: „najogólniej o «ważnym powodzie» można mówić wówczas, gdy zajdą okoliczności, które albo uniemożliwiają, albo poważnie utrudniają dalszą działalność spółki, względnie czynią jej dalsze istnienie niecelowym lub bezprzedmiotowym”.

Na podstawie judykatury i doktryny można wskazać, co może być przyczyną rozwiązania spółki. Nie ma jednak pełnej, wyczerpującej listy „ważnych powodów″ ani też powody, które uzasadniały w przeszłości rozwiązanie innych spółek, nie muszą być koniecznie uznane za dostatecznie ważne, ażeby spowodować rozwiązanie danej, konkretnej spółki. Przykładowe wyliczenie zdarzeń i okoliczności mogących stanowić „ważne powody” zawierają następne uwagi.

Dotychczas nie zostały opublikowane orzeczenia wyjaśniające, co należy rozumieć przez „ważne powody” rozwiązania spółki jawnej. Natomiast Sąd Najwyższy wypowiadał się w sprawie przyczyn rozwiązania spółki z o.o. oraz rozwiązania spółki cichej. Poglądy wyrażone w przytoczonych niżej orzeczeniach odnieść można odpowiednio do spółki jawnej.

„Brak wzajemnego zaufania i zły stosunek wspólników uniemożliwiający współpracę stanowi ważną przyczynę rozwiązania spółki z o.o.” (orzeczenie SN, sygn. akt III 269/30, w: Ustawodawstwo handlowe, Warszawa 1936, cz. I, s. 69).

„Z istoty spółki jako opartej na zaufaniu i poczuciu solidarności wynika, że nie można zmuszać stron do pozostawania w spółce [sprawa dotyczyła spółki cichej – uwaga J. Szwaja], jeżeli wspólnik utracił to zaufanie” (orzeczenie SN z dnia 13.09.1946 r., sygn. akt C 409/46, OSN 1947, Nr 3, poz. 72).

„Ważna przyczyna zachodzić może wówczas, gdy spółka z o.o. traci zdolność do działania w wyniku trwałego konfliktu między wspólnikami o zrównoważonej liczbie głosów, a także gdy wspólnik jest ciągle pozbawiony istotnych uprawnień przez innych wspólników dysponujących większością głosów” (wyr. SA w Krakowie z dnia 10.09.1993 r., sygn. akt I ACr 343/93, niepubl.).

„U podstaw umowy spółki cywilnej leży wzajemne zaufanie wspólników pozwalające na uzgodnienie wspólnego działania i celu gospodarczego” (wyr. SA w Katowicach z dnia 23.02.1994 r., sygn. akt I ACr 847/93, OSG 1995, Nr 7-8, s. 72; OSA 1994, Nr 11-12, s. 50).

Powody rozwiązania spółki można różnie grupować. Jednym z kryteriów jest to, czy przyczyna rozwiązania spółki „zachodzi po stronie jednego wspólnika”, jak to ujmuje art. 63 § 2 oraz art. 66 , i tę grupę powodów można nazwać podmiotowymi (lub subiektywnymi), czy też nie jest ona związana z żadnym wspólnikiem – tę grupę przyczyn można określić jako przedmiotowe (obiektywne). Wśród powodów podmiotowych (subiektywnych) można jeszcze wyróżnić podgrupę przyczyn zawinionych i podgrupę powodów niezawinionych. Trzeba jednak pamiętać, iż granice między poszczególnymi grupami nie są ostre oraz że ostatecznej oceny ważności danej przyczyny dokonuje sąd.

Przy ocenie, czy powód mający stanowić podstawę rozwiązania spółki jest dostatecznie ważki, co ma zasadnicze znaczenie, ponieważ od wyniku tej oceny zależy los spółki, pojawia się pytanie, jakim kryterium sąd powinien się posługiwać. Chodzi o to, czy decydować powinna okoliczność, że dany powód jest ważny dla wspólnika żądającego rozwiązania spółki (kryterium subiektywne), czy też ma być on ważny w oczach sądu (kryterium obiektywne). Trafne jest stosowanie kombinacji obu tych kryteriów. Decydująca jest ocena dokonana przez niezainteresowany organ (sąd), ale z punktu widzenia ważności danego powodu dla konkretnej spółki oraz wspólnika (wspólników) występującego z pozwem. Dlatego też takie same obiektywnie okoliczności faktyczne nie muszą być uznane za ważny powód rozwiązania każdej poszczególnej spółki jawnej.

Powyższe rozważania dotyczące powodów wykluczenia oczywiście można w drodze analogii stosować do pozbawienia wspólnika prawa prowadzenia spraw spółki. Zgodnie, bowiem z art. 30 K.s.h. „umowa spółki może przewidywać, że wspólnik jest pozbawiony prawa reprezentowania spółki albo że jest uprawniony do jej reprezentowania tylko łącznie z innym wspólnikiem lub prokurentem. Pozbawienie wspólnika prawa reprezentowania spółki może nastąpić wyłącznie z ważnych powodów na mocy prawomocnego orzeczenia sądu”.

poleć pytanie znajomemu     wersja do druku