Opublikowane: 30.04.2009

Autor: Monika Cieszyńska

Nowelizacja Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z 6 listopada 2008 r. w zakresie pochodzenia dziecka – macierzyństwo

W artykule tym omówiono regulacje dotyczące zaprzeczenia i ustalenia macierzyństwa, które wejdą w życie 13 czerwca 2009 r.

W dniu 13 czerwca 2009 r. wejdzie w życie ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. (Dz. U. z 2008 r. Nr 220, poz. 1431) o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw.

Na skutek nowelizacji Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej w skrócie K.r.io.) rozdział I pod nazwą „Pochodzenie dziecka” (znajdujący się w tytule II „Pokrewieństwo” w dziale Ia zatytułowanym „Rodzice i dzieci”) został podzielony na dwa poddziały. Wszystko to za sprawą wprowadzenia do K.r.io., obok postanowień dotyczących ojcostwa, regulacji dotyczących macierzyństwa.

Zmiany w Kodeksie wymusił rozwój medycyny w zakresie sztucznej prokreacji (sztucznego poczęcia dziecka). W aktualnym stanie prawnym należy odróżniać macierzyństwo genetyczne od macierzyństwa biologicznego. Matką genetyczną dziecka jest dawczyni komórki jajowej. Natomiast matką biologiczną jest kobieta, która donosiła ciążę i urodziła dziecko. Obok macierzyństwa biologicznego i genetycznego wyróżnić nadto trzeba pojęcie macierzyństwa prawnego. Matką w sensie prawnym jest kobieta wpisana jako matka w akt urodzenia dziecka.

Artykuł 61⁹ K.r.io. stanowi, iż matką dziecka jest kobieta, która je urodziła. Brzmienie cytowanego artykułu jest jasne i nie budzi żadnych wątpliwości. W polskim prawie macierzyństwo prawne zdeterminowane jest zatem przez fakt biologiczny. Matką dziecka w sensie prawnym będzie zawsze kobieta, która je urodziła.

Nowelizacja K.r.io. wyraźnie dopuściła powództwo o ustalenie i zaprzeczenie macierzyństwa (wskazują na to art. 61¹⁰-61¹¹) oraz określiła zasady wnoszenia tych powództw.  Do 13 czerwca 2009 r. możliwość taką wyinterpretowano z art. 86 K.r.io., tj. w zwrocie „powództwo o ustalenie lub zaprzeczenie pochodzenia dziecka”.

Zgodnie z nowelizacją nie można dochodzić ustalenia macierzyństwa, dopóki w akcie urodzenia dziecka wpisana jest określona kobieta jako jego matka. Ustalenie macierzyństwa innej kobiety może nastąpić zatem dopiero po uprzednim prawomocnym zaprzeczeniu macierzyństwa pierwszej kobiety wpisanej jako matka w akcie urodzenia. Wyłącznym środkiem prowadzącym do obalenia ustalonego macierzyństwa jest powództwo o zaprzeczenie macierzyństwa.

Wymóg ten nie dotyczy dziecka nieznanych rodziców. Akt urodzenia dziecka, którego rodzice są nieznani, sporządza się na podstawie orzeczenia sądu opiekuńczego, w którym sąd określa wszelkie niezbędne dane do sporządzenia aktu, a więc: ustala miejsce i datę urodzenia dziecka, nadaje mu imię i nazwisko oraz określa, jakie imiona rodziców i ich nazwiska rodowe mają być wpisane do aktu urodzenia. Nazwisko nadane dziecku wpisuje się jako nazwisko jego rodziców.

Dodany do K.r.io. art. 61¹⁰ wskazuje, iż w wypadku sporządzenia aktu urodzenia dziecka nieznanych rodziców można żądać ustalenia macierzyństwa z logicznych względów bez uprzedniego zaprzeczenia macierzyństwa.

W myśl znowelizowanych przepisów z żądaniem zaprzeczenia macierzyństwa mogą wystąpić:

• kobieta, która wpisana jest w akcie urodzenia dziecka, jednakże dziecka nie urodziła;
• matka dziecka (czyli kobieta, która urodziła dziecko, jednakże z jakiś względów nie została wpisana do aktu urodzenia dziecka);
• mężczyzna, którego ojcostwo zostało ustalone na skutek wpisania w akcie urodzenia jako matki – kobiety, która dziecka nie urodziła (należy bowiem pamiętać o domniemaniu, iż ojcem dziecka jest mąż matki, jeśli dziecko urodziło się w czasie trwania małżeństwa, bądź przed upływem 300 dni od jego ustania albo unieważnienia);
• prokurator; oraz
• pełnoletnie dziecko.

Z omawianym powództwem nie może zatem wystąpić matka genetyczna, która nie urodziła dziecka.

Ustawodawca w nowelizacji określił termin, w którym można skutecznie realizować swoje prawo. Zgodnie z nim matka dziecka oraz kobieta wpisana w akcie urodzenia dziecka, która go jednak nie urodziła, mogą wnieść powództwo o zaprzeczenie macierzyństwa w terminie 6 miesięcy od dnia sporządzenia aktu urodzenia.

Mężczyzna – uznany za ojca w związku z wpisaniem w akcie urodzenia jako matki kobiety, która w rzeczywistości nie urodziła dziecka – ma prawo zgłosić to powództwo w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedział się, że kobieta wpisana w akcie urodzenia dziecka nie jest jego matką, nie później jednak niż do osiągnięcia przez dziecko pełnoletności.

Dziecko może wytoczyć przedmiotowe powództwo w ciągu trzech lat od osiągnięcia pełnoletności. Przy czym należy pamiętać, iż w przypadku kobiet pełnoletność nie zawsze wiąże się z osiągnięciem 18 roku życia. Kobieta, która między 16 a 18 rokiem życia wstąpi za zgodą sądu w związek małżeński, już z tą chwilą uzyskuje pełnoletniość i nie traci jej nawet w wypadku rozwiązania małżeństwa przed osiągnięciem 18 lat.

Powyższe ograniczenia terminowe nie dotyczą prokuratora. Prokurator będzie mógł wytoczyć przedmiotowe powództwo w każdym czasie, jeśli wymaga tego dobro dziecka lub ochrona interesu społecznego, chyba że dziecko już nie żyje.

Matka dziecka (kobieta, która je urodziła, a nie jest wpisana do jego aktu urodzenia) w pozwie o zaprzeczenie macierzyństwa winna wskazać jako pozwanych kobietę, która w akcie urodzenia dziecka wpisana jest jako jego matka, oraz dziecko.

Kobieta, wpisana w akcie urodzenia jako matka, wytacza powództwo o zaprzeczenie macierzyństwa przeciwko dziecku; dziecko – przeciwko kobiecie wpisanej w akcie urodzenia jako matka, a jeżeli kobieta ta nie żyje – przeciwko ustanowionemu przez sąd kuratorowi; wreszcie mężczyzna, którego ojcostwo zostało ustalone z uwzględnieniem macierzyństwa wpisanej w akcie urodzenia kobiety jako matki dziecka, wytacza powództwo przeciwko tej kobiecie (kuratorowi, jeśli ona już nie żyje) i dziecku.

Ciężar udowodnienia istnienia lub zaprzeczenia macierzyństwa spoczywa na osobie, która wnosi powództwo na podstawie ogólnych reguł rozkładu ciężaru dowodu. W powództwie o zaprzeczenie macierzyństwa sąd rozstrzyga na podstawie całokształtu materiału dowodowego zebranego w sprawie: czy kobieta wymieniona jako matka w akcie urodzenia dziecka w rzeczywistości je urodziła.

Mając na uwadze powyższe, zaprzeczenie macierzyństwa znajduje uzasadnienie w prawdzie biologicznej. Urodzenie dziecka przez określoną kobietę jest faktem biologicznym, przed którym prawo musi ustąpić. Taka regulacja może budzić pewne wątpliwości w odniesieniu do tzw. macierzyństwa zastępczego, czyli sytuacji, kiedy kobieta decyduje się urodzić dziecko dla małżonków, którzy nie mogą mieć dzieci, zwłaszcza jeśli materiał genetyczny pochodzi od tej pary. Macierzyństwo zastępcze może wystąpić bowiem w różnych kombinacjach, a mianowicie: dawcami materiału genetycznego mogą być małżonkowie, tylko jedno z nich, a nawet żadne z nich. Możemy sobie wyobrazić sytuację, w której małżonkowie spłodzili dziecko w sposób naturalny, niemniej kobieta nie jest w stanie donosić ciąży, w związku z tym korzysta z ciała innej kobiety, która godzi się na donoszenie ciąży i urodzenie dziecka dla tych małżonków.

W świetle omawianych regulacji matką dziecka w sensie prawnym będzie kobieta, która – mówiąc oględnie – wypożyczyła swój organizm i urodziła dziecko. Ewentualnie macierzyństwo kobiety – dawczyni materiału genetycznego w stosunku do określonego dziecka może wejść w grę, ale tylko na drodze jego przysposobienia.

Gdy macierzyństwo danej kobiety zostało już zaprzeczone, można żądać jego ustalenia. Ustalenia macierzyństwa można żądać także względem dziecka nieznanych rodziców, o czym była mowa już wyżej. Z powództwem tym – zgodnie z nowymi regulacjami – może wystąpić:

• matka dziecka (tj. kobieta, która urodziła dziecko);
• dziecko;
• prokurator.

Powództwo o ustalenie macierzyństwa można wnieść w każdym czasie z dwoma wyjątkami. Po pierwsze matka dziecka nie może żądać ustalenia macierzyństwa po osiągnięciu przez dziecko pełnoletności; po drugie ustalenia macierzyństwa (podobnie jak i jego zaprzeczenia) w każdym wypadku nie można żądać po śmierci dziecka.

W procesie o ustalenie macierzyństwa w zakres kognicji sądu wchodzi ustalenie, czy pozwana w procesie kobieta jest matką dziecka, gdyż w określonej dacie urodziła określone dziecko.

Zarówno wyrok ustalający jak i zaprzeczający macierzyństwo określonej kobiety ma charakter deklaratoryjny, a nie kształtujący stosunek prawny, w konsekwencji wywiera swoje skutki z mocą wsteczną i wobec wszystkich.

Na podstawie wyroku dokonuje się odpowiedniego wpisu w akt urodzenia dziecka.

Ustalenie i zaprzeczenie macierzyństwa pociąga za sobą także konsekwencje w zakresie ojcostwa. W przypadku ustalenia macierzyństwa mąż matki (tej kobiety, której macierzyństwo w procesie zostało ustalone) uzyskuje automatycznie status prawny ojca dziecka, oczywiście pod warunkiem, że w grę wchodzi domniemanie pochodzenia dziecka od męża matki (czyli jego urodzenia w małżeństwie, bądź w terminie 300 dni od ustania małżeństwa). Natomiast zaprzeczenie macierzyństwa z pewnością eliminuje ojcostwo mężczyzny związane z zaprzeczeniem macierzyństwa.

Lubię To!

Oceń przydatność tekstu:

Ocena przydatności tekstu:

Oceń zrozumienie tekstu:

Ocena zrozumienia tekstu:

poleć artykuł znajomemu     wersja do druku