Autor: Jakub Bonowicz

Naruszenie praw autorskich poprzez wykorzystanie fragmentu mapy

W 2006 r. użyłem w adresie firmy fragmentu nieaktualnej mapy (bez legendy), wówczas niezastrzeżonej przez IGiK, z serwisu internetowego. Firma X nabyła rok później prawo wyłączności od IGiK na publikację lub udzielanie zezwoleń na publikację całej mapy. Dostałem od nich pismo, że naruszyłem ich prawa do rozpowszechniania mapy. Powołują się na Prawo autorskie, a dokładniej na art. 16, 17 i 67 ust. 2, 3, 5 i ust. 4 tej ustawy. Kilka dni temu otrzymałem wezwanie na policję celem złożenia wyjaśnień. Dotąd firma X nie przedstawiła mi żadnych roszczeń finansowych ani propozycji współpracy i jak rozumiem dąży do konfrontacji sądowej. Czy firma X może żądać odszkodowania albo innej formy zadośćuczynienia, próbując sprzedać klientom nieaktualne fragmenty „mapy” i czy mogę ewentualnie wnieść pozew czy doniesienie do prokuratury w sprawie pobierania opłat za niezgodny ze stanem faktycznym dokument?

Zgodnie z art. 1 ust. 1 przedmiotem Prawa autorskiego* jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia (utwór). W szczególności zaś przedmiotem prawa autorskiego są utwory wyrażone słowem, symbolami matematycznymi, znakami graficznymi (literackie, publicystyczne, naukowe, kartograficzne oraz programy komputerowe (art. 1 ust. 2 pkt 1). Nie ma więc wątpliwości, iż przedmiotem prawa autorskiego może być także mapa.

Zgodnie z art. 1 ust. 1 ochrona prawno-autorska utworu nie jest zależna od jego wartości i przeznaczenia. Fakt więc, iż mapa jest nieaktualna, bez legendy nie stanowi przeszkody w uznaniu takiej mapy za utwór (przedmiot prawa autorskiego). 

Zgodnie z art. 1 ust. 3 utwór jest przedmiotem prawa autorskiego od chwili jego ustalenia, chociażby miał postać nieukończoną. Zgodnie zaś z art. 1 ust. 4 ochrona przysługuje twórcy niezależnie od spełnienia jakichkolwiek formalności. W szczególności nie jest konieczna informacja o zastrzeżeniu, nota copyrightowa itp. Fakt, iż w 2006 r. mapa nie była jeszcze zastrzeżona, również nie uchybia temu, gdyż – skoro została już ustalona (utrwalona) – podlegała ochronie prawno-autorskiej.

Zgodnie z art. 41 ust. 2 i 66-68 twórca może udzielić innej osobie licencji na korzystanie z utworu. Uprawnia ona licencjobiorcę do korzystania z utworu na tych polach eksploatacji, które są wyraźnie w umowie wymienione. W szczególności licencja, o ile strony tak postanowiły, może mieć charakter wyłączny (art. 67 ust. 5). W niniejszej sprawie firma X występuje w charakterze licencjobiorcy.

Z tego co Pan pisze, firma X powołała następujące przepisy:

Art. 16 – przepis ten mówi o autorskich prawach osobistych: 

„Art. 16. Jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, autorskie prawa osobiste chronią nieograniczoną w czasie i niepodlegającą zrzeczeniu się lub zbyciu więź twórcy z utworem, a w szczególności prawo do:

1) autorstwa utworu;

2) oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo do udostępniania go anonimowo;

3) nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania;

4) decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności;

5) nadzoru nad sposobem korzystania z utworu.”

Art. 17 – przepis ten mówi o autorskich prawach majątkowych: 

„Art. 17. Jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, twórcy przysługuje wyłączne prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia za korzystanie z utworu.”

Wystawienie mapy w internecie bez zgody uprawnionego stanowi korzystanie z cudzego utworu i jest naruszeniem praw autorskich. Pana działanie nie mieści się też w zakresie żadnej z form dozwolonego użytku (zob. jednak uwaga 12). Zgodnie bowiem z art. 23 ust. 1 bez zezwolenia twórcy wolno korzystać z już rozpowszechnionego utworu, ale tylko w zakresie użytku osobistego. Zamieszczenie utworu na stronie internetowej nie jest użytkiem osobistym.

Twórcy przysługuje wyłączne prawo do korzystania z utworu i rozporządzenia nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia za korzystanie z utworu (zob. wyrok SA w Katowicach z 16.01.2001 r., I ACa 1043/00, „Wokanda”, Nr 7-8/2002). Ochrona praw autorskich służy twórcy w stosunku do każdego, kto prawa te narusza, czyli osoby, która wkroczyła w zakres monopolu eksploatacji utworu bez zgody uprawnionego lub zezwolenia wynikającego z ustawy (wyrok SN z 26.06.2003 r., V CKN 411/01, OSNC Nr 9/2004, poz. 144). Jest to ochrona bezwzględna, niezależna od tego, czy twórcę i naruszyciela praw autorskich wiąże jakikolwiek stosunek obligatoryjny mający swoje źródło w innych zdarzeniach niż naruszenie praw autorskich. Wykorzystanie dzieła bez zgody autora stanowi naruszenie jego autorskich praw majątkowych (wyrok SA w Warszawie z 02.10.1996 r., I ACa 2/96, OSA Nr 4/1997, poz. 28).

Art. 67 – normuje pozycję prawną licencjobiorcy:

„Art. 67. 1. Twórca może udzielić upoważnienia do korzystania z utworu na wymienionych w umowie polach eksploatacji z określeniem zakresu, miejsca i czasu tego korzystania.

2. Jeżeli umowa nie zastrzega wyłączności korzystania z utworu w określony sposób (licencja wyłączna), udzielenie licencji nie ogranicza udzielenia przez twórcę upoważnienia innym osobom do korzystania z utworu na tym samym polu eksploatacji (licencja niewyłączna).

3. Jeżeli umowa nie stanowi inaczej, licencjobiorca nie może upoważnić innej osoby do korzystania z utworu w zakresie uzyskanej licencji.

4. Jeżeli umowa nie stanowi inaczej, uprawniony z licencji wyłącznej może dochodzić roszczeń z tytułu naruszenia autorskich praw majątkowych, w zakresie objętym umową licencyjną.

5. Umowa licencyjna wyłączna wymaga zachowania formy pisemnej pod rygorem nieważności.”

Zgodnie z art. 67 ust. 4, jeżeli umowa nie stanowi inaczej, uprawniony z licencji wyłącznej może dochodzić roszczeń z tytułu naruszenia autorskich praw majątkowych, w zakresie objętym umową licencyjną. Oznacza to, iż firma X ma prawo do dochodzenia roszczeń, ale w zakresie naruszenia autorskich praw majątkowych, a nie osobistych. Autorskie prawa osobiste jak i prawo ich dochodzenia przysługują bowiem twórcy (autorowi). W praktyce autor może oczywiście upoważnić licencjobiorcę do dochodzenia swoich autorskich praw osobistych, ale musi być tutaj wyraźne upoważnienie. Jeśli takiego upoważnienia brak, to firma X ma prawo do dochodzenia jedynie roszczeń o naruszenie autorskich praw majątkowych, ale osobistych – już nie.

Art. 79 Prawa autorskiego precyzuje, jakie roszczenia przysługują osobie, której autorskie prawa majątkowe zostały naruszone:

„Art. 79: Uprawniony, którego autorskie prawa majątkowe zostały naruszone, może żądać od osoby, która naruszyła te prawa:

1) zaniechania naruszania;

2) usunięcia skutków naruszenia;

3) naprawienia wyrządzonej szkody:

a) na zasadach ogólnych albo

b) poprzez zapłatę sumy pieniężnej w wysokości odpowiadającej dwukrotności, a w przypadku gdy naruszenie jest zawinione – trzykrotności stosownego wynagrodzenia, które w chwili jego dochodzenia byłoby należne tytułem udzielenia przez uprawnionego zgody na korzystanie z utworu;

4) wydania uzyskanych korzyści.

2. Niezależnie od roszczeń, określonych w ust. 1, uprawniony może się domagać:

1) jednokrotnego albo wielokrotnego ogłoszenia w prasie oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie lub podania do publicznej wiadomości części albo całości orzeczenia sądu wydanego w rozpatrywanej sprawie, w sposób i w zakresie określonym przez sąd;

2) zapłaty przez osobę, która naruszyła autorskie prawa majątkowe, odpowiedniej sumy pieniężnej, nie niższej niż dwukrotna wysokość uprawdopodobnionych korzyści odniesionych przez sprawcę z dokonanego naruszenia, na rzecz Funduszu, o którym mowa w art. 111, gdy naruszenie jest zawinione i zostało dokonane w ramach działalności gospodarczej wykonywanej w cudzym albo we własnym imieniu, choćby na cudzy rachunek.

3. Sąd może nakazać osobie, która naruszyła autorskie prawa majątkowe, na jej wniosek i za zgodą uprawnionego, w przypadku gdy naruszenie jest niezawinione, zapłatę stosownej sumy pieniężnej na rzecz uprawnionego, jeżeli zaniechanie naruszania lub usunięcie skutków naruszenia byłoby dla osoby naruszającej niewspółmiernie dotkliwe.

4. Sąd, rozstrzygając o naruszeniu prawa, może orzec na wniosek uprawnionego o bezprawnie wytworzonych przedmiotach oraz środkach i materiałach użytych do ich wytworzenia, w szczególności może orzec o ich wycofaniu z obrotu, przyznaniu uprawnionemu na poczet należnego odszkodowania lub zniszczeniu. Orzekając, sąd uwzględnia wagę naruszenia oraz interesy osób trzecich.

5. Domniemywa się, że środki i materiały, o których mowa w ust. 4, są własnością osoby, która naruszyła autorskie prawa majątkowe.

6. Przepis ust. 1 stosuje się odpowiednio w przypadku usuwania lub obchodzenia technicznych zabezpieczeń przed dostępem, zwielokrotnianiem lub rozpowszechnianiem utworu, jeżeli działania te mają na celu bezprawne korzystanie z utworu.

7. Przepisy ust. 1 i 2 stosuje się odpowiednio w przypadku usuwania lub zmiany bez upoważnienia jakichkolwiek elektronicznych informacji na temat zarządzania prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi, a także świadomego rozpowszechniania utworów z bezprawnie usuniętymi lub zmodyfikowanymi takimi informacjami.”

Oznacza to, iż firma X ma wobec Pana następujące roszczenia:

1. roszczenie o zaniechanie naruszenia (usunięcie mapy);
2. roszczenie o usunięcie skutków naruszenia;
3. roszczenie o naprawienie wyrządzonej szkody
   1. albo na zasadach ogólnych (firma X będzie musiała udowodnić, jaką szkodę poniósła przez fakt opublikowania przez Pana mapy),
   2. albo też poprzez zapłatę sumy pieniężnej odpowiadającej dwukrotności (jeśli naruszenie jest niezawinione), a jeśli jest zawinione – trzykrotności stosownego wynagrodzenia, które w chwili jego dochodzenia byłoby należne tytułem udzielenia przez uprawnionego zgody na korzystanie z utworu. W praktyce chodzi tu o 2- lub 3-krotność wynagrodzenia licencyjnego.
4. wydania uzyskanych korzyści (korzyści, które Pan uzyskał korzystając z mapy);
5. złożenia jednokrotnego albo wielokrotnego ogłoszenia w prasie oświadczenia odpowiedniej treści i formie (np. w gazecie, w internecie);
6. podania do publicznej wiadomości części albo całości orzeczenia sądu wydanego w rozpoznawanej sprawie, w sposób i w zakresie określonym przez sąd;
7. zapłaty przez Pana odpowiedniej sumy pieniężnej, nie niższej niż dwukrotna wysokość uprawdopodobnionych korzyści odniesionych przez sprawcę z dokonanego naruszenia na rzecz Funduszu Promocji Twórczości, jeśli naruszenie:
   1. jest zawinione,
   2. zostało dokonane w ramach działalności gospodarczej wykonywanej w cudzym albo we własnym imieniu, choćby na cudzy rachunek.

Rozpowszechnianie cudzego utworu stanowi także przestępstwo z art. 116. Zgodnie z tym przepisem: 

„Art. 116. 1. Kto bez uprawnienia albo wbrew jego warunkom rozpowszechnia cudzy utwór w wersji oryginalnej albo w postaci opracowania, artystyczne wykonanie, fonogram, wideogram lub nadanie,
podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.

2. Jeżeli sprawca dopuszcza się czynu określonego w ust. 1 w celu osiągnięcia korzyści majątkowej,
podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.

3. Jeżeli sprawca uczynił sobie z popełniania przestępstwa określonego w ust. 1 stałe źródło dochodu albo działalność przestępną, określoną w ust. 1, organizuje lub nią kieruje,
podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 5.

4. Jeżeli sprawca czynu określonego w ust. 1 działa nieumyślnie,
podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.”

Umieszczenie na stronie internetowej cudzej mapy spełnia przesłanki rozpowszechniania cudzego utworu (tej mapy).

Kwestia tego, iż mapa jest niezgodna ze stanem faktycznym, może mieć natomiast duże znaczenie przy rozliczeniu korzyści. Skoro bowiem mapa zawiera dane niezgodne z prawdą, to pojawia się pytanie, jaka powinna być wysokość wynagrodzenia licencyjnego i tym samym jaka powinna być wysokość ewentualnego odszkodowania (oczywiście na Pana korzyść). Natomiast, tak jak już wspominałem wcześniej, fakt, iż mapa jest nieaktualna, w żadnym stopniu nie uchyla tego, iż stanowi ona przedmiot prawa autorskiego i nie wolno jej rozpowszechniać bez zgody uprawnionego.

Fakt pobierania opłat za niezgodną ze stanem faktycznym mapę można by ewentualnie rozważać na gruncie przestępstwa oszustwa z art. 286 § 1 K.k. 

„Art. 286. § 1. Kto, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia własnym lub cudzym mieniem za pomocą wprowadzenia jej w błąd albo wyzyskania błędu lub niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania,
podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.

§ 2. Tej samej karze podlega, kto żąda korzyści majątkowej w zamian za zwrot bezprawnie zabranej rzeczy.

§ 3. W wypadku mniejszej wagi, sprawca
podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.

§ 4. Jeżeli czyn określony w § 1-3 popełniono na szkodę osoby najbliższej, ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego.”

To „doprowadzenie innej osoby do niekorzystnego rozporządzenia mieniem za pomocą wprowadzenia jej w błąd” miałoby polegać, jak się zdaje, na ściąganiu opłat za korzystanie z mapy, która jest nieaktualna. Wydaje mi się jednak, iż szanse na powodzenie ewentualnego zawiadomienia o przestępstwie są znikome, gdyż trzeba by wykazać, iż firma X zapewniała, iż mapa jest aktualna. Na rynku przecież krąży wiele nieaktualnych map. Poza tym udostępnienie nieaktualnej mapy można rozważać raczej jako po prostu nienależyte wykonanie umowy o udostępnienie mapy. Zgodnie z wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 28.02.2002 r. II Aka 4/02, „Prokuratura i Prawo” 2004/5/27, KZS 2004/6/54, LEX 104430 nie każda nierzetelna realizacja umowy cywilno-prawnej może stanowić przestępstwo oszustwa.

Jaką linię obrony można zatem zaproponować?

Otóż jest pewien „sprytny” sposób, z tym że osobiście nie widziałem, żeby ktoś się na to powołał. Zgodnie z art. 29 „wolno przytaczać w utworach stanowiących samoistną całość urywki rozpowszechnionych utworów lub drobne utwory w całości w zakresie uzasadnionym wyjaśnieniem, analizą krytyczną, nauczaniem lub prawami gatunku twórczości”.

Jest to oczywiście świetnie znane każdemu prawo cytatu. Kojarzone jest zwykle z cytowaniem fragmentów książek, ale przecież odnosi się do utworów w ogólności. Strona internetowa jest przecież „utworem stanowiącym samoistną całość”. Mapa została wcześniej rozpowszechniona (w 2006 r.). Cytowany jest fragment (urywek) mapy w zakresie uzasadnionym wyjaśnieniem (dojazd do firmy).

Problem jest tylko taki, iż zgodnie z art. 34 cytat, aby był prawidłowy, musi podawać imię i nazwisko twórcy oraz źródło. Podanie twórcy i źródła powinno uwzględniać istniejące możliwości. Twórcy nie przysługuje prawo do wynagrodzenia za cytat. Tylko pytanie, czy wklejając fragment mapy podał Pan źródło... jeśli nie, to nie może się Pan powołać na prawo cytatu.

Ponadto w jednym z orzeczeń (wyrok SN z 12.05.2005 r., III CK 588/04) Sąd Najwyższy uznał, iż mapa Polski, z zaznaczonym dojazdem do firmy, która złożyła na nią zamówienie, nie jest utworem i nie podlega ochronie przewidzianej w prawie autorskim. W niniejszej sprawie chodziło jednak o folder reklamowy firmy, którego częścią była mapa z zaznaczonym dojazdem. Przedsiębiorca zamieścił taką mapę na swej stronie internetowej. Twórca mapy wystąpił z pozwem o naruszenie praw autorskich do mapy. W ocenie Sądu Najwyższego mapę taką mógł narysować każdy, nie można więc uznać, że charakteryzuje się ona jakąkolwiek kreatywnością. Jednakże w tejże sprawie chodziło o zwykłą mapkę, natomiast w Pana sprawie, jak Pan pisze, chodzi o mapę sporządzoną przez Instytut Geodezji i Kartografii, której stworzenie – jak sądzę – wiązało się z pewnym wysiłkiem intelektualnym, a zatem raczej stanowi ona przedmiot prawa autorskiego.

*Wykorzystane główne źródło: ustawa z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. Nr 24, poz. 83), artykuły oznaczają artykuły tejże ustawy.

poleć pytanie znajomemu     wersja do druku