Autor: Łukasz Obrał

Możliwości uchylenia się od zapłaty zachowku przyrodniemu rodzeństwu

Ojciec chciałby przekazać mi aktem darowizny działalność, w skład której wchodzi nieruchomość stanowiąca główną wartość firmy. Ojciec ma dwie córki z pierwszego małżeństwa, z którymi nie utrzymujemy żadnych kontaktów (nigdy ich nawet nie widziałem), oraz mnie i córkę z drugiego małżeństwa. Jeżeli tato przekaże mi za życia ten majątek, to czy pozostałe osoby będą miały prawo do zachowku, a jeżeli tak, to czy tato może ich tego prawa pozbawić?

Jeżeli w wyniku spadkobrania po Pana ojcu jego córki nie nabędą żadnego majątku, ponieważ cały swój majątek ojciec przekaże za życia Panu, to córki będą miały uprawnienie do żądania od Pana zachowku. Prawo do zachowku będzie przysługiwało córkom ojca, jeżeli nie otrzymają one należnego im zachowku w wyniku dziedziczenia (wartość spadku po ojcu będzie równa 0 – ojciec nie pozostawi żadnego majątku) lub w wyniku darowizny uczynionej na ich rzecz za życia ojca (ojciec nie dokona żadnej darowizny na rzecz swoich córek).

Jeżeli nabędą one w spadku po swoim ojcu jakieś przedmioty majątkowe, ale nie będą one wyczerpywać należnego im zachowku, będą mogły wystąpić przeciwko Panu o uzupełnienie zachowku.

Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).

Według § 2 art. 991 K.c., jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.

Należy też podkreślić, iż w kwestii zachowku należy wziąć pod uwagę, prócz art. 991 § 2, także inne przepisy Kodeksu cywilnego, w szczególności art. 993, 994, 1000 i 1001.

Z tych innych przepisów regulujących problematykę zachowku wynika, iż spadkobierca zobowiązany jest w pierwszej kolejności. Poza spadkobiercą odpowiedzialność z tytułu zachowku mogą ponosić również osoby, które otrzymały od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku.

Według art. 993 Kodeksu cywilnego, przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów i poleceń, natomiast dolicza się do spadku, stosownie do przepisów poniższych, darowizny uczynione przez spadkodawcę.

Zgodnie z art. 994 § 1 K.c., przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.

Darowizna uczyniona przez Pana ojca na Pana rzecz zaliczana będzie do spadku, ponieważ nie będzie to z pewnością drobna darowizna zwyczajowo w danych stosunkach przyjęta i zostanie dokonana na rzecz osoby, która będzie spadkobiercą.

Według art. 1000 § 1 K.c., jeżeli uprawniony nie może otrzymać od spadkobiercy należnego mu zachowku, może on żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Jednakże obdarowany jest obowiązany do zapłaty powyższej sumy tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny.

Zgodnie z powyższymi przepisami przy obliczaniu zachowku do spadku po ojcu zaliczy się darowiznę uczynioną na Pana rzecz.

Córki Pana ojca są spadkobierczyniami ustawowymi. Stosownie do art. 931 § 1 K.c. w pierwszej kolejności powołane są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek; dziedziczą oni w częściach równych. Jednakże część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku.

Jeżeli Pana ojciec umrze, nie mając żony, to spadkobiercami ustawowymi będą Pan, siostra i przyrodnie siostry po 1/4 udziału w spadku. Jeżeli ojciec w chwili śmierci będzie miał żonę, to dziedziczy ona w 1/4 udziału i 4 dzieci ojca po 3/16 udziału.

Zachowek należny córkom ojca, w sytuacji gdy w chwili śmierci nie będzie miał żony, będzie odpowiadał wartości po 1/8 udziału w spadku lub 1/6 (jeżeli któraś z nich będzie trwale niezdolna do pracy). Jeżeli Pana ojciec umrze żonaty, to zachowek należny Pana siostrom będzie odpowiadał wartości 3/8 udziału w spadku lub 2/24 tego udziału (jeżeli któraś z nich będzie trwale niezdolna do pracy).

O zachowek Pana siostry nie będą się mogły ubiegać, jeżeli ojciec ich wydziedziczy.

Według art. 1008 K.c. spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku (wydziedziczenie), jeżeli uprawniony do zachowku:

1. wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
2. dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
3. uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Wydziedziczenie będzie skuteczne wyłącznie w sytuacji, w której powyższe okoliczności zaistnieją. Bardzo ważnym jest to, by wydziedziczenie znalazło się w testamencie. Testament (notarialny lub własnoręczny) może zawierać wyłącznie oświadczenie Pańskiego ojca o wydziedziczeniu córek, nie musi zawierać innych rozrządzeń majątkowych.

W testamencie ojciec musi wskazać, dlaczego wydziedzicza swoje córki. Powinien on dokładnie opisać powody, dla których następuje wydziedziczenie.

Zwłaszcza pkt 3 – uporczywe niedopełnianie względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych mogłoby być wzięte pod uwagę, jeżeli córki ojca nie interesują się nim, nie utrzymują z nim kontaktów, nie podtrzymują z nim więzi rodzinnych, nie pomagają mu i nie wspierają go.

Odnośnie wydziedziczenia należy wziąć pod uwagę art. 1011 K.c., zgodnie z którym zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby przeżył on spadkodawcę.

Jeżeli więc ojciec skutecznie wydziedziczy swoje córki, a one mają dzieci, to wówczas te dzieci (wnuki Pana ojca) będą mogły się domagać od Pana zapłaty zachowku. Ojciec może ich też wydziedziczyć, ale jeżeli są one małoletnie, to trudno im zarzucić, iż uporczywie nie dopełniają względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Córki ojca nie mogłyby ubiegać się o zachowek, gdyby zostały uznane za spadkobierczynie niegodne. Według art. 928 § 1 K.c., spadkobierca może być uznany przez sąd za niegodnego, jeżeli:

1. dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy;
2. podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób przeszkodził mu w dokonaniu jednej z tych czynności;
3. umyślnie ukrył lub zniszczył testament spadkodawcy, podrobił lub przerobił jego testament albo świadomie skorzystał z testamentu przez inną osobę podrobionego lub przerobionego.

Jeżeli któraś z powyższych przesłanek została spełniona, wówczas można żądać uznania córek ojca za spadkobierców niegodnych. Uznania za niegodnych może żądać każda osoba, która ma w tym interes prawny. Żądanie takie można zgłosić w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku.

Powyższy przepis wylicza wyczerpująco okoliczności, które stanowią podstawę uznania za niegodnego. Należy podkreślić, że nie ma możliwości stosowania instytucji niegodności w odniesieniu do sytuacji niemieszczących się w katalogu art. 928 § 1 K.c.

To, że córki ojca nie utrzymywały z nim kontaktów, nie interesowały się nim, nie pomagały mu, nie stanowi podstawy do uznania ich za spadkobierczynie niegodne.

Jak stwierdził Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 10 grudnia 1999 r. (sygn. akt. II CKN 627/98), zachowanie spadkobiercy, nawet sprzeczne z powszechnie przyjętymi obyczajami i z tego względu oceniane ujemnie, nie może stanowić przyczyny uznania za niegodnego, jeżeli nie wyczerpuje dyspozycji art. 928 § 1 K.c.

Należy też pamiętać, iż zgodnie z art. 928 § 2 K.c., spadkobierca niegodny zostaje wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku.

Jeżeli więc córki mają dzieci, to w przypadku uznania ich za niegodne, spadkobiercami Pana ojca będą te dzieci. Stosownie bowiem do art. 931 § 2 K.c., jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku (a za takiego uznaje się spadkobiercę niegodnego), udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych. Przepis ten stosuje się odpowiednio do dalszych zstępnych.

Stosownie do art. 1011 Kodeksu cywilnego, zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby przeżył on spadkodawcę.

Jeżeli więc córki zostaną skutecznie wydziedziczone, wówczas udział spadkowy, który przypadałby wydziedziczonemu przez spadkodawcę, przypada zstępnym wydziedziczonego.

Jeżeli Pana ojciec wydziedziczy i swoich wnuków, to jeżeli oni mają dzieci – będą one mogły domagać się zachowku.

Nadmienię jeszcze, że ustalanie tego, czy wydziedziczenie było skuteczne (czy faktycznie zaistniały przesłanki wydziedziczenia), będzie dokonywane przez sąd w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku.

Zastanawiając się nad Pana sprawą, dochodzę do wniosku, że można doprowadzić do takiej sytuacji, że Pana ojciec przekaże Panu nieruchomość w taki sposób, iż nie będzie ona brana pod uwagę przy obliczaniu zachowku. Jednak wiązałoby się to z tym, iż Pana ojciec musiałby zakończyć działalność gospodarczą, albo w inny sposób wyłączyć nieruchomość z przedsiębiorstwa, które prowadzi (niestety nie jestem specjalistą od prawa gospodarczego, aby Panu dokładnie wskazać, jak to zrobić i z jakimi działaniami i ewentualnie kosztami by się to wiązało).

Można próbować ograniczyć roszczenie o zachowek Pana rodzeństwa w ten sposób, iż ojciec nie podaruje Panu nieruchomości, której jest właścicielem, ale przeniesie ją na Pana rzecz umową o dożywocie. Takie rozporządzenie nieruchomością spowodowałoby, że wartość nieruchomości przeniesionej na Pana rzecz nie będzie zaliczana do spadku po ojcu.

Umowa dożywocia polega na tym, iż w zamian za przeniesienie własności nieruchomości (udziału we własności nieruchomości) nabywca zobowiązuje się zapewnić dożywotnie utrzymanie zbywcy. W szczególności nabywca powinien, w braku odmiennej umowy, przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić mu odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym (art. 908 § 1 K.c.).

Jeżeli w umowie o dożywocie nabywca nieruchomości zobowiązał się obciążyć ją na rzecz zbywcy użytkowaniem, którego wykonywanie jest ograniczone do części nieruchomości, służebnością mieszkania lub inną służebnością osobistą albo spełniać powtarzające się świadczenia w pieniądzach lub w rzeczach oznaczonych co do gatunku, użytkowanie, służebność osobista oraz uprawnienie do powtarzających się świadczeń należą do treści prawa dożywocia.

Z przepisów Kodeksu cywilnego wynika, iż strony umowy dożywocia mogą swobodnie kształtować treść obowiązków nakładanych na nabywcę nieruchomości w związku z umową dożywocia. W umowie dożywocia strony same określają, co należy rozumieć pod pojęciem dożywotniego utrzymania. Dopiero w braku postanowień umownych wchodzą obowiązki określone w art. 908 K.c.

Przeniesienie własności nieruchomości w drodze dożywocia jest czynnością prawną odpłatną i dlatego w przeciwieństwie do darowizny nie zalicza się do spadku po ojcu tego przeniesionego na Pana udziału. Jak bowiem wynika ze wskazanego powyżej art. 993 K.c., przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów i poleceń, natomiast dolicza się do spadku darowizny uczynione przez spadkodawcę.

Zawarcie umowy o dożywocie wiązałoby się z koniecznością zapłaty podatku od czynności cywilnoprawnych w wysokości 2% wartości nieruchomości będącej przedmiotem umowy.

Lubię To!

Oceń przydatność tekstu:

Ocena przydatności tekstu:

Oceń zrozumienie tekstu:

Ocena zrozumienia tekstu:

poleć pytanie znajomemu     wersja do druku