Autor: Karol Jokiel

Możliwości opłacania składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne po ustaniu stosunku pracy

Złożyłem 3-miesięczne wymówienie, co skutkować będzie ustaniem mojego stosunku pracy akurat w dniu, kiedy będę już w podróży. Wyjeżdżam na 3 miesiące za granicę raczej nie w celach zarobkowych tylko turystycznych. Nie wiem, czym będę się zajmował po powrocie, ale jest prawdopodobne, że przez kilka miesięcy będę bez pracy i być może wyruszę w kolejną podróż.

Zaczęła mnie zastanawiać kwestia składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne. W tym okresie nikt przecież nie będzie ich opłacał. Zapewne powinienem to zrobić sam, ale w jaki sposób, a jeśli nie, to jakie niesie to konsekwencje? Nie chciałabym przez tę przerwę w pracy stracić roku, który liczyłby mi się do emerytury. Jednocześnie martwi mnie, w jaki sposób mógłbym korzystać z bezpłatnej opieki lekarskiej. Jeśli miałbym opłacać składki – szukam najtańszego rozwiązania. Oczywiście na czas podróży wykupię ubezpieczenie turystyczne.

Jestem osobą samotną. Tak się składa, że mój szwagier prowadzi działalność gospodarczą. Jeśli na przykład na ten czas „zatrudniłby” mnie, w rachubę wchodziłaby tylko umowa o pracę, czy umowa-zlecenie także, jeśli tak, czy wówczas wymagane jest wynagrodzenie w kwocie równej lub większej od minimalnej krajowej?

Zastanawia mnie jeszcze jedna rzecz – status bezrobotnego. Czy powinienem się zarejestrować jako bezrobotny, skoro sam rezygnuję z pracy? I czy to w ogóle możliwe, jeśli w dniu, w którym ustanie mój stosunek pracy, będę już w podróży?

Zacznijmy zatem od kwestii ubezpieczenia zdrowotnego.

Dobrym wyjściem z sytuacji byłoby rzeczywiście zarejestrowanie się w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna, albowiem takie osoby mają prawo do ubezpieczenia zdrowotnego finansowanego przez państwo. Problem w tym, że prawo do ubezpieczenia zdrowotnego finansowanego przez państwo można stracić (podobnie jak formalny status osoby bezrobotnej), jeżeli nie stosuje się do wezwań i poleceń urzędu pracy (w przypadku powtarzającego się uchylania przez bezrobotnego od podjęcia zaoferowanej pracy odpowiadającej jego kwalifikacjom), co w Pana przypadku, wobec wyjazdu za granicę, jest prawdopodobne. Równocześnie jednak wskazuję, że formalnie (jeżeli urząd nie będzie zbyt aktywny), aby zachować status bezrobotnego (a co za tym idzie ubezpieczenie zdrowotne), może wystarczyć, aby raz na 90 dni potwierdził Pan dalsze swoje zainteresowanie pomocą urzędu pracy, co wymaga osobistego stawiennictwa w jego siedzibie. Trzeba przy tym zastrzec, że jeżeli wybiera się Pan za granicę, aby podjąć pracę, to status osoby bezrobotnej w ogóle nie będzie mógł być Panu nadany.

Co do możliwość zarejestrowania się jako osoba bezrobotna przed ustaniem stosunku pracy, to z formalnego punktu widzenia, uwzględniając przepisy ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, takiej możliwości nie ma, albowiem w dniu Pańskiego wyjazdu, będzie Pan jeszcze osobą zatrudnioną, a więc nie może Pan być uznany za osobę bezrobotną w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt tej ustawy. Proponuję jednak skontaktować się z najbliższym powiatowym urzędem pracy, przedstawić swoją szczególną sytuację i zapytać o techniczną możliwość ewentualnej rejestracji jako osoba bezrobotna przed Pana wyjazdem.

Równocześnie informuję, że nie ma formalnego obowiązku rejestrowania się jako osoba bezrobotna. Nie musi Pan więc tego robić ani przed planowanym wyjazdem, ani przed ewentualnie późniejszymi podróżami. Z zarejestrowaniem się jako osoba bezrobotna związane są jednak określone świadczenia w tym prawo do korzystania ze wsparcia doradców zawodowych, szkoleń, kursów oraz prawo do zasiłku dla bezrobotnych. W szczególności osoba, która w okresie 6 miesięcy przed zarejestrowaniem w powiatowym urzędzie pracy rozwiązała stosunek pracy lub stosunek służbowy za wypowiedzeniem albo na mocy porozumienia stron, chyba że porozumienie stron nastąpiło z powodu upadłości, likwidacji pracodawcy lub zmniejszenia zatrudnienia z przyczyn dotyczących zakładu pracy albo rozwiązanie stosunku pracy lub stosunku służbowego za wypowiedzeniem lub na mocy porozumienia stron nastąpiło z powodu zmiany miejsca zamieszkania, uzyska prawo do zasiłku dopiero po okresie 90 dni od dnia zarejestrowania się w powiatowym urzędzie pracy.

Wobec powyższego, rozważając problem ubezpieczenia zdrowotnego na terytorium Polski, jeżeli nie uda się Panu uzyskać rejestracji jako osoba bezrobotna przed pierwszym wyjazdem, zasadnym wydaje się skorzystanie z możliwości dobrowolnego ubezpieczenia zdrowotnego w NFZ. Mianowicie osoba niepodlegająca ubezpieczeniu zdrowotnemu z innego tytułu, ale też np. pracownik przebywający na urlopie bezpłatnym, może ubezpieczyć się dobrowolnie na podstawie pisemnego wniosku złożonego w Narodowym Funduszu Zdrowia (właściwym oddziale wojewódzkim), jeżeli ma miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, co jednak jest rozwiązaniem dosyć kosztownym (ok. 200 zł miesięcznie + jednorazowa opłata wstępna). W szczegółach najlepiej zorientować się w tej sprawie, dzwoniąc osobiście do NFZ – ich praktyka bowiem niekiedy odstaje od przepisów prawa.

Podobno, nigdy nie miałem osobiście potrzeby tego sprawdzać, niektóre firmy ubezpieczeniowe proponują ubezpieczenia komercyjne na pokrycie ewentualnych kosztów leczenia w Polsce osób nieubezpieczonych w NFZ. Myślę jednak, że jest to droższa alternatywa.

Kończąc tę kwestię, pragnę przypomnieć, że zgodnie z art. 67 ust. 4 prawo do świadczeń z ubezpieczenia zdrowotnego trwa jeszcze 30 dni po ustaniu tytułu ubezpieczenia zdrowotnego. Musi Pan mieć też świadomość, że w przypadku braku objęcia Pana ubezpieczeniem zdrowotnym (i braku prawa do bezpłatnych świadczeń z ubezpieczenia zdrowotnego), w razie potrzeby skorzystania ze świadczeń zdrowotnych będzie Pan obowiązany ponieść pełne tego koszty, bez prawa do jakiejkolwiek refundacji.

Z Pana listu wynika, że nie ma Pan możliwości, aby podlegać ubezpieczeniu zdrowotnemu jako członek rodziny osób ubezpieczonych.

Co do kwestii ubezpieczenia społecznego (emerytalno-rentowego).

Tu niestety sprawa jest niemniej skomplikowana, albowiem instytucja „dobrowolnego ubezpieczenia społecznego” jest istotnie ograniczona. I tak prawo do dobrowolnego objęcia ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi przysługuje:

1. małżonkom pracowników skierowanych do pracy w przedstawicielstwach dyplomatycznych, urzędach konsularnych, w stałych przedstawicielstwach przy Organizacji Narodów Zjednoczonych i w innych misjach specjalnych za granicą, w instytutach, ośrodkach informacji i kultury za granicą;
2. osobom, które z powodu sprawowania opieki nad członkiem rodziny spełniającym warunki do przyznania zasiłku pielęgnacyjnego nie podlegają ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym na ogólnych zasadach;
3. obywatelom polskim wykonującym pracę za granicą w podmiotach zagranicznych oraz obywatelom polskim wykonującym pracę w podmiotach zagranicznych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli podmioty te nie posiadają w Polsce swojej siedziby ani przedstawicielstwa;
4. studentom oraz uczestnikom studiów doktoranckich, jeżeli nie podlegają ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z innego tytułu;
5. alumnom seminariów duchownych, nowicjuszom, postulantom i juniorystom do ukończenia 25 roku życia;
6. wnioskodawcom odbywającym na podstawie nieodpłatnych umów cywilnoprawnych staż adaptacyjny w postępowaniu w sprawie uznania kwalifikacji do wykonywania zawodu regulowanego lub działalności – w rozumieniu przepisów o zasadach uznawania kwalifikacji zawodowych nabytych w państwach członkowskich Unii Europejskiej;
7. posłom do Parlamentu Europejskiego wybranym w Rzeczypospolitej Polskiej.

Poza wymienionymi osobami, aby podlegać ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu należy być np. pracownikiem (składki opłaca pracodawca), otworzyć działalność gospodarczą (składki opłaca się samemu) albo przynajmniej osobą pobierającą zasiłek dla bezrobotnych.

Jeżeli znalazłby Pan za granicę legalną pracę, to informuję, że większość krajów europejskich ma podpisane z Polską umowy o wzajemnym uznawaniu okresów pracy dla potrzeb emerytalnych za ich odpowiednim udokumentowaniem.

Jeżeli jednak nie spełnia Pan żadnej z wymienionych podstaw objęcia ubezpieczeniem społecznym, nie widzę możliwości, aby mógł Pan uzyskać zaliczenie okresu niewykonywania pracy dla swoich potrzeb emerytalnych.

Wobec braku podstaw do objęcia Pana dobrowolnym ubezpieczeniem emerytalno-rentowym, sugeruję skorzystać z możliwości tzw. kontynuacji ubezpieczenia emerytalno-rentowego. Kontynuacja ubezpieczeń możliwa jest w przypadku, gdy dana osoba nie ma żadnych innych tytułów do ubezpieczenia emerytalno-rentowego.

Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe osób kontynuujących ubezpieczenie emerytalne i rentowe stanowi zadeklarowana kwota, nie niższa jednak niż kwota minimalnego wynagrodzenia. Wniosek w tym zakresie składa się w najbliższej placówce ZUS. Składki za dany miesiąc powinny być opłacane w terminie do 10. dnia następnego miesiąca. W tym terminie osoby kontynuujące ubezpieczenia przekazują również deklarację rozliczeniową ZUS DRA.

Podkreślam przy tym, że wniosek o kontynuację ubezpieczenia musi być złożony w terminie 30 dni od dnia ustania tytułu do obowiązkowych ubezpieczeń (w Pana przypadku ustania stosunku pracy i opłacania składek z tego tytułu). Tutaj, podobnie jak w przypadku urzędu pracy, sugerowałbym skontaktować się z ZUS-em, jak z technicznego punktu widzenia załatwić sprawę, aby wniosek o kontynuację mógł Pan złożyć jeszcze przed pierwszym wyjazdem, ponieważ formalnie wniosek ten winien być złożony dopiero po ustaniu stosunku pracy.

Osoby dobrowolnie kontynuujące ubezpieczenia emerytalne i rentowe, podlegają tylko ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, nie podlegają natomiast ubezpieczeniu chorobowemu i wypadkowemu.

Kontynuacja ubezpieczeń przestaje być możliwa, kiedy uzyskujemy w jej trakcie ponownie tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń (np. rozpoczynamy wykonywanie pracy, nabywamy prawo do zasiłku dla bezrobotnych). W takim przypadku nie występuje już sytuacja braku jakiegokolwiek tytułu do ubezpieczeń. Od dnia powstania nowego tytułu do obowiązkowych ubezpieczeń osoba ubezpieczona nie ma prawa kontynuować ubezpieczeń emerytalnego i rentowych.

Aby zapewnić sobie ciągłość ubezpieczenia emerytalno-rentowego, mógłby Pani również zwrócić się do członka rodziny o przynajmniej formalne Pana zatrudnienie i odprowadzanie za Pana składek, których koszt Pan by zwrócił osobie zatrudniającej. Przypuszczam jednak, że taka forma pomocy dla Pana może być jednak nadmiernie kłopotliwa dla potencjalnego „pracodawcy”.

Nieopłacanie składek na ubezpieczenie emerytalno-rentowe spowoduje oczywiście, w zależności od systemu emerytalnego, w którym Pan pozostaje, niższy staż emerytalny (ZUS) oraz ewentualnie niższe składki odłożone w OFE, co przełoży się na wysokość przyszłej emerytury.

Tak jak pisałem wyżej, osoby zarejestrowane jako bezrobotne i pobierające zasiłek dla bezrobotnych nie tylko są objęte ubezpieczeniem zdrowotnym, ale mają również opłacane ubezpieczenie społeczne z tytułu pobierania zasiłku. Ponieważ nie zdoła Pan prawdopodobnie załatwić tej sprawy przed pierwszym wyjazdem, sugeruję postarać się załatwić formalności w zakresie rejestracji niezwłocznie po powrocie do kraju. Przypominam bowiem, że prawo do zasiłku powstanie dopiero 90 dni po zarejestrowaniu. Ponadto ważne zastrzeżenie: zasiłek przysługuje, gdy w okresie 18 miesięcy poprzedzających dzień zarejestrowania, łącznie przez okres co najmniej 365 dni był Pan zatrudniony (lub prowadził działalność gospodarczą) lub istniał inny tytuł opłacania składki na Fundusz Pracy. Stąd w miarę możliwości sugeruję nie zwlekać z rejestracją jako osoba bezrobotna, jeżeli chce Pan skorzystać z możliwości objęcia ubezpieczeniem.

Co się zaś tyczy kwestii podstawy ubezpieczenia społecznego, to oczywiście może nią być również umowa-zlecenie.

Wysokości składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe i chorobowe wyrażone są w formie stopy procentowej, jednakowej dla wszystkich ubezpieczonych. Składki na ubezpieczenia emerytalne zleceniobiorców finansują z własnych środków, w równych częściach, ubezpieczeni i płatnicy składek. Składki zaś na ubezpieczenia rentowe zleceniobiorców finansują z własnych środków, w wysokości 1,5% podstawy wymiaru ubezpieczeni i w wysokości 4,5% podstawy wymiaru płatnicy składek.

Składki na ubezpieczenia emerytalne, rentowe, wypadkowe oraz chorobowe za ubezpieczonych zleceniobiorców obliczają, rozliczają i przekazują co miesiąc do ZUS w całości płatnicy składek.

Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe zleceniobiorców stanowi przychód w rozumieniu ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, jeżeli w umowie-zlecenia określi się wyraźnie odpłatność za jej wykonywanie kwotowo, w kwotowej stawce godzinowej lub akordowej albo prowizyjnie. Ów przychód stanowiący podstawę wymiaru składek może być niższy niż minimalne wynagrodzenie za pracę, co jednak negatywnie odbije się na wysokości przyszłej emerytury.

Jeżeli odpłatność za wykonanie umowy określono by inaczej niż w wyżej wymieniony sposób, podstawę wymiaru składek stanowiłaby kwota zadeklarowana nie niższa jednak od najniższego wynagrodzenia.

Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS okresami składkowymi są m.in. okresy ubezpieczenia. Zaś okresem ubezpieczenia, jak już pisałem, w świetle ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (art. 6 ust. 1 pkt 4), jest także okres wykonywania pracy na podstawie umowy-zlecenia.

Nie należy sądzić, że opłacając składki od umowy-zlecenia z wynagrodzeniem powiedzmy – 400 zł będzie Pan miał takie same prawa emerytalne jak osoba, której pracodawca opłaca składki od umowy o pracę z minimalnym wynagrodzeniem (obecnie 1276 zł brutto). Składki odprowadzane od umowy o pracę z minimalnym wynagrodzeniem za pracę będą oczywiście wyższe niż od zlecenia z wynagrodzeniem 400 zł.

Okres Pana pracy na umowie-zlecenia będzie jednak okresem składkowym zaliczanym do stażu emerytalnego (tak jak praca na podstawie umowy o pracę), bo okres pracy na podstawie umowy-zlecenia jest okresem ubezpieczenia (tak jak okres pracy na podstawie umowy o pracę) – inna sprawa, że wysokość odprowadzanych składek od kwoty 400 zł (bardzo niska) może powodować w skrajnym przypadku to, że w przyszłości wyliczona Panu emerytura będzie niższa nawet od najniższej emerytury krajowej, a nie wiadomo, czy utrzymana zostanie zasada, że państwo zapewnia każdemu emerytowi świadczenie w kwocie odpowiadającej owemu minimalnemu świadczeniu, nawet gdy z wyliczenia ZUS-u wynika, że należy się świadczenie niższe.

Zwracam Panu uwagę na fakt, że osoby zatrudnione w niepełnym wymiarze czasu pracy na podstawie umowy o pracę też nieraz nie mają wypłacanego wynagrodzenia minimalnego (tylko odpowiedni jego procent w proporcji do obniżonego czasu pracy), co jednak nie zmienia faktu, że okres takiej pracy wlicza się im do stażu emerytalnego.

Lubię To!

Oceń przydatność tekstu:

Ocena przydatności tekstu:

Oceń zrozumienie tekstu:

Ocena zrozumienia tekstu:

poleć pytanie znajomemu     wersja do druku