Opublikowane: 07.10.2007

Autor: Paulina Kozłowska

Klauzule niedozwolone

Omówienie tzw. klauzuli niedozwolonych oraz wynikających skutków prawnych z ich używania.

Konsument decydując się na zawarcie umowy coraz częściej spotyka się z jej gotowym wzorcem. Przedsiębiorca (lub jego przedstawiciel) wręcza konsumentowi umowę, by ten mógł się z nią zapoznać i zaakceptować składając podpis. Tak przygotowany dokument, zawierający warunki umowy nie podlega zazwyczaj negocjacjom.

W takiej sytuacji są 2 wyjścia: można albo podpisać umowę bez zastrzeżeń lub zrezygnować z jej zawarcia. Taką procedurę, (czyli zawarcie umowy z wykorzystaniem gotowego wzorca) najczęściej proponują banki, operatorzy telefonii komórkowej, deweloperzy, zakłady ubezpieczeń, biura turystyczne itp.

Ponieważ to przedsiębiorca decyduje o kształcie umowy- a wiec określa podstawowe prawa i obowiązki obu stron - zachodzi obawa, ze sformułuje on treść umowy tak, by zawierała postanowienia korzystne dla niego, ale niekoniecznie dla konsumenta. Takim praktykom ma przeciwdziałać instytucja niedozwolonych postanowień umownych (tzw. Klauzul abuzywnych). Chodzi tu o postanowienia, które kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (art. 385 p. 1 K.c.).

Taki stan faktyczny - w braku szczególnej regulacji - podlegałby ocenie na podstawie ogólnych reguł art. 58 p 2 i 3 K.c., w myśl, których czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego jest nieważna w całości lub części.

Jednak takie unormowanie nie zapewniałoby skutecznej ochrony konsumenta, ponieważ z jednej strony jest zbyt ogólne, aby zapewnić efektywna ochronę, a drugiej, sankcja nieważności (bezskuteczności) czynności prawnej uderza w jego interesy, pozbawiając go możliwości nabycia potrzebnego mu dobra lub usługi.

Z tych właśnie względów ustawodawca odrębnie uregulował przesłanki i skutki zamieszczenia w umowach konsumenckich klauzul niedozwolonych, kierując się dyrektywa EWG 93/13 z 5 kwietnia 1993 r. o niedozwolonych klauzulach umownych w umowach konsumenckich.

Zakresem regulacji są objęte - jak na to wskazuje art. 385 p. 3 zd. 2 - nie tylko umowy konsumenckie zawarte przy użyciu wzorca umowy, ale i bez niego. Jednak regulacja ta odnosi się tylko do niektórych postanowień umów konsumenckich.

Nie są nią objęte postanowienia określające główne świadczenia stron (w tym cenę lub wynagrodzenie), jeżeli zostały sformułowane jednoznacznie (art. 385 p. 1 K.c.) Wyraźna zgoda, co do tych postanowień wyłącza stosowanie 385 (1) - 385 (3) K.c., jednak odnoszą się do nich ogólne postanowienia art. 58 i 353 (1) K.c. dot. nieważności czynności pr. lub umów oraz przepisy o wyzysku (388 K.c.).

Natomiast szczególną regulacją zostały objęte pozostałe postanowienia umowy - powtarzalnej treści - które wyznaczają pozostałe prawa i obowiązki stron, a na które konsument nie miał rzeczywistego wpływu, czyli nie zostały z nim indywidualnie uzgodnione (art. 385 p. 3).

Jednak stwierdzenie tej okoliczność może nastręczać trudności dowodowe. W myśl art. 385 p. 4 ciężar dowodu, że postanowienie zostało indywidualnie uzgodnione, spoczywa na tym, kto się na to powołuje. Jest to rozstrzygniecie korzystne dla konsumenta.

Ponadto postanowienie umowne może zostać uznane za niedozwolone, jeżeli rażąco narusza jego interesy oraz w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami kształtuje prawa i obowiązki konsumenta.

Pod pojęciem dobrych obyczajów należy rozumieć taki zespół norm pozaprawnych, na który składają się normy moralne i obyczajowe powszechnie przyjęte w stosunkach gospodarczych dla realizacji określonych wartości takich jak: uczciwość, rzetelność, lojalność, fachowość itp.

Jednak jest to klauzula generalna i nie zawiera wskazania konkretnych reguł społecznych lub wartości. Natomiast ustawodawca określił w art. 385 K.c. postępowanie, jakie należy podjąć, by dokonać oceny zgodności postanowienia umowy z dobrymi obyczajami.

Tak wiec nie można się ograniczać jedynie do analizy samej tylko treści klauzuli umowy, ale trzeba ja rozpatrywać w kontekście, biorąc pod uwagę okoliczności zawarcia umowy, a nawet uwzględniać inne umowy pozostające z nią w związku.

Dla ułatwienia sądom kwalifikacji klauzul umowy jako niedozwolone oraz w celu ujednolicenia w tym względzie praktyki sadowej dyrektywa ur. z 5 kwietnia 1993 r. ustaliła katalog typowych klauzul niedozwolonych. Na niej wzorowana jest lista klauzul, ujęta w art. 385 K.c. Obejmuje ona klauzule, które odznaczają się tym, że:

1. Ograniczają lub wyłączają, odpowiedzialność przedsiębiorcy (art. 385 § 3 pkt. 1-3,21).
2. Przekazują przedsiębiorcy kontrole nad treścią postanowień i wykonaniem umowy (art. 385 § 3 pkt.  3-15 i 19-20).
3. Kształtują lub umożliwiają przedsiębiorcy kształtować niekorzystnie dla konsumenta czas trwania umowy (art. 385 § 3 pkt. 10, 14-15, 18).
4. W inny sposób naruszają równowagę kontraktowa (art. 385 § 3 pkt. 16-17).

Klauzule takie - umieszczone zarówno w treści umowy, jak i we wzorcu - nie wiążą konsumenta (art. 385 § 1). Umowa zostaje wiec zawarta i wywiera wszystkie skutki prawne określone w jej treści, we wzorcu umowy i innych czynnikach.

W art. 56 K.c. - poza tymi, jakie wskazane zostały w klauzulach niedozwolonych. W odróżnieniu wiec od nieważności części czynności pr. uregulowanej w art. 58 § 3 K.c. - niedopuszczalne jest uznanie całej umowy za bezskuteczna (nieważna) ze względu na to,  "że z okoliczności wynika, iż bez postanowień dotkniętych nieważnością czynnością nie zostałaby dokonana" (art. 58 § 3 K.c.).

Charakter prawny tej listy wyjaśnia art. 385 K.c. stanowiąc, iż "w razie wątpliwości uważa się", że wymienione w tym przepisie postanowienia umowne są niedozwolone. Sąd, zatem będzie mógł uznać klauzulę umowną o treści określonej we wspomnianym przepisie za niedozwoloną dopiero wtedy, gdy przeprowadzona przez niego ocena klauzuli w konkretnej sprawie, a dokonana z uwzględnieniem kontekstu sytuacyjnego (art. 385 K.c.), nie pozwoli mu na jednoznaczna ocenę, czy jest ona sprzeczna z dobrymi obyczajami czy narusza interes konsumenta w rażący sposób (art. 385 § 1 K.c.).

Nie można wiec przyjąć, że samo zamieszczenie w konkretnej umowie (lub wzorcu) klauzuli o treści wskazanej, w art. 385 K.c. decyduje już o uznaniu jej za niedozwoloną. Może być i tak, że w konkretnej sytuacji sąd nie oceni jej negatywnie. Zawarty w przepisie zwrot "w szczególności" wyjaśnia, że także klauzule umowne o innej treści mogą być uznane za niedozwolone, jeżeli sąd w konkretnej sprawie, po przeanalizowaniu jej kontekstu oraz ocenieniu w świetle dobrych obyczajów i interesów konsumenta, dojdzie do takiego wniosku.

Charakter niedozwolonego postanowienia określona klauzula nabywa wiec poprzez konkretną umowę, w której klauzula została umiejscowiona. Stad też ocena tego typu uwarunkowana jest okolicznościami treścią umowy jest określana mianem kontroli incydentalnej (konkretnej). Oba kryteria łącznie, tj. sprzeczność z dobrymi obyczajami i rażące naruszenie interesu konsumenta należy rozpatrywać w kontekście indywidualnej umowy.

Kontroli incydentalnej dokonują sądy, rozpatrując w procesie indywidualną sprawę w celu ustalenia wiążącej strony treści stosunku prawnego. Orzeczenie sądu wywołują skutki wyłącznie dla stron sprawy.

Można by wiec zadąć pytanie, jakie znaczenie ma wprowadzony do kodeksu katalog niedozwolonych postanowień umownych, zawarty w art. 385 K.c., skoro jest on ujęty in abstracto w oderwaniu od konkretnej umowy. Otóż przede wszystkim katalog ten ma charakter pomocniczy i stanowi (zgodnie z założeniami dyrektywy) egzemplifikacje najbardziej typowych klauzul, których  pojawienie się w umowie może świadczyć o rażącym naruszeniu interesów konsumenta.

Katalog ten jest jednak katalogiem otwartym i nie zamyka drogi do ustalenia innych jeszcze klauzul. Poza tym samo pojawienie się danej klauzuli "z katalogu" w umowie jest sygnałem, że nastąpiło rażące naruszenie interesów drugiej strony poprzez naruszenie dobrych obyczajów, niemniej jednak nie zwalnia to z oceny In concreto, która powinna być dokonywana z uwzględnieniem dyrektywy interpretacyjnej z art. 385 K.c.

W praktyce okazało się jednak, że kontrola konkretna nie stanowi skutecznej ochrony konsumentów i dlatego uznanie zyskał postulat ustanowienia ponadto abstrakcyjnej kontroli wzorców umowy, czemu dały wyraz także dyrektywy UE (dyr. Z 5.04.1993 o niedozwolonych klauzulach w umowach konsumenckich, dyr. parlamentu i Rady z 19.05.1998 o zakazach zaprzestania szkodliwych praktyk w celu ochrony interesów konsumentów).

Abstrakcyjna kontrola wzorca umowy (jak sama nazwa wskazuje) dokonywana jest w oderwaniu od konkretnej umowy. Wyjaśnić przy tym należy, że wzorzec umowy staje się jej częścią w momencie podpisywania. Do tego momentu funkcjonuje jako wzorzec, który przedsiębiorca może oferować konsumentowi.

Właśnie w takim kontekście, może on stać się przedmiotem postępowania w ramach abstrakcyjnej kontroli wzorca umowy. Kontroli dokonuje tylko Sąd Okręgowy w Warszawie, sprawujący funkcje Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (art. 479 K.p.c.). Powództwo o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone może wytoczyć każdy, kto według oferty mógłby zawrzeć umowę zawierającą kwestionowane postanowienia.

Ponadto może to też uczynić organizacja społeczna, do której zadań statutowych należy ochrona interesów konsumentów, powiatowy rzecznik konsumentów, a także Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (art. 479- 479 K.p.c. - wprowadzone ustawa z 02.03.2000 r.).

W razie uznania powództwa sąd w sentencji wyroku podaje treść postanowień wzorca umowy uznanych za niedozwolone i zakazuje ich wykorzystywania (art.479 K.p.c.). Zakaz ten dotyczy nie tylko stron postępowania, ale także osób trzecich. Jest to tzw. skuteczność rozszerzona, rodząca skutki prawne wobec wszystkich uczestników obrotu.

Kontrola abstrakcyjna ma więc charakter prewencyjny.  Naruszenie tego zakazu karane jest grzywna (art. 138b K.w.). Jednak owa skuteczność erga omnes uzyskuje prawomocny wyrok sądu dopiero od chwili wpisania uznanego za niedozwolone postanowienia wzorca umowy do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone prowadzonego przez Prezesa UOKiK, prowadzonego na podstawie przesyłanych mu odpisów wyroków uwzględniających powództwa o uznanie klauzul danego wzorca za niedozwolone.

Rejestr ten jest jawny (art. 479 K.p.c.) i jest dostępny w Urzędzie Ochrony Konkurencji i Konsumentów oraz na jego stronie internetowej.

Przykładowe klauzule wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone prowadzonego przez Prezesa UOKiK:

1. Pozwana - Ekologiczna Pralnia Chemiczna "Frania"-  "w przypadku zaginięcia lub zniszczenia garderoby, odszkodowanie dla klienta stanowi kwota odpowiadająca jej wartości, nie więcej jednak niż równowartość 10-krotnej ceny za wykonaną usługę".
2. Pozwany: Financial Partners Sp. z o.o. w Warszawie - "uczestnik przejmuje na siebie całość praw i zobowiązań wynikających z niniejszej umowy".
3. Pozwana: Polska Grupa Kapitałowa "Kredyt" Sp. z o.o. w Krakowie - "W sytuacjach nieprzewidzianych w niniejszej umowie, decyzje podejmuje PGK Kredyt w drodze zarządzenia".
4. Pozwana: Powszechna Kasa Oszczędności Bank Polski S.A. w Warszawie - "Jeżeli po zakończeniu procesu reklamacyjnego reklamacja Posiadacza karty nie została w całości lub części uznana, PKO BP S.A. ma prawo do obciążenia rachunku kosztami jej wyjaśnienia".
5. J.w. - "W przypadku, gdy posiadacz rachunku zobowiązał się do odbierania korespondencji i wyciągów w Oddziale PKO - BP, korespondencję nie odebraną przez 30 dni uznaje się za doręczoną".
6. Pozwany: Przemysław Najdychor i Łukasz Biedroński Krakowska Sieć Komputerowa KSK.NET Spółka cywilna w Krakowie - "W okresie przerwania, zawieszenia lub ograniczenia świadczenia usług przez Operatora naliczana jest opłata należną od abonenta zgodnie z umową i cennikiem".

Do Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów każdego roku - zwłaszcza w okresie wakacyjnym - napływa szereg skarg na organizatorów turystyki. W związku z tym UOKiK przeprowadził kolejną kontrolę wzorców umownych stosowanych przez biura podróży i innych przedsiębiorców działających w branży turystycznej. Objęła ona ogólne warunki uczestnictwa w imprezach oraz inne dokumenty (w tym katalogi i foldery) używane przez 119 organizatorów turystyki. Ponad 95 % z nich zawierało postanowienia naruszające prawo - przede wszystkim Kodeks cywilny i ustawę o usługach turystycznych - i zagrażające w ten sposób interesom słabszych uczestników rynku.

Aktualnie w Rejestrze postanowień uznanych za niedozwolone znajduje się 70 klauzul dotyczących branży turystycznej. Jest to największa grupa postanowień dotyczących jednej branży, np.:

1. W przypadku odstąpienia od umowy przez Uczestnika jest on zobowiązany do uregulowania niżej wymienionych kwot, które stanowią zwrot poniesionych kosztów organizacji imprez przez Biuro, (...) 7 dni lub mniej przed rozpoczęciem imprezy - 100%.
2. "Biuro wyłącza całkowicie odpowiedzialność za wady imprez objętych ofertą o ile były błędnie lub niedokładnie zaprezentowane przez przedstawicieli działających na rzecz Biura (agentów)".
3. Biuro wyłącza odpowiedzialność odszkodowawczą z tytułu następstw nieszczęśliwych wypadków oraz utraty zdrowia w zakresie przekraczającym kwoty gwarantowane polisą.
4. Wszelkie spory z realizacji umowy Organizator i Uczestnik będą starali się rozwiązywać polubownie, a w razie niemożności takiego rozwiązania wszelkie spory rozstrzyga sąd właściwy rzeczowo dla siedziby Organizatora.
5. Wszelkie zwroty mogą nastąpić z uwagi na fakt posiadania kasy fiskalnej wyłącznie po zwrocie paragonu fiskalnego.

Lubię To!

Oceń przydatność tekstu:

Ocena przydatności tekstu:

Oceń zrozumienie tekstu:

Ocena zrozumienia tekstu:

poleć artykuł znajomemu     wersja do druku