Opublikowane: 30.07.2009

Autor: Monika Cieszyńska

Jak wszcząć postępowanie cywilne? Praktyczny komentarz

W artykule tym omówiono zasady wszczynania postępowania cywilnego w trybie procesowym i nieprocesowym.

Postępowanie cywilne może toczyć się w trybie procesowym albo nieprocesowym. Zasadą jest tryb procesu. Sprawa zostanie rozpoznana w trybie nieprocesowym tylko wtedy, gdy przepis prawny będzie ten tryb przewidywał. W przeciwnym razie należy przyjąć, że sprawę należy skierować do postępowania procesowego.

W postępowaniu nieprocesowym rozpoznawane są między innymi sprawy, takie jak o:

• uznanie za zmarłego i stwierdzenie zgonu,
• ubezwłasnowolnienie,
• zezwolenie na zawarcie małżeństwa,
• zwolnienie od obowiązku przedłożenia dokumentu przedślubnego,
• podział majątku wspólnego między małżonkami po ustaniu wspólności małżeńskiej,
• istotnych sprawach rodziny w braku porozumienia między małżonkami, a także o istotnych sprawach dziecka,
• separację na zgodny wniosek małżonków,
• zniesienie separacji,
• przyznanie, powierzenie, ograniczenie, zawieszenie, pozbawienie i przywrócenie władzy rodzicielskiej,
• uregulowanie osobistej styczności z dzieckiem i kontaktów między rodzicem a dzieckiem,
• uznanie dziecka przed sądem,
• przysposobienie,
• zasiedzenie,
• zniesienie współwłasności,
• ustanowienie drogi koniecznej i służebności przesyłu, a także
• z zakresu opieki.

Postępowanie nieprocesowe wszczynane jest albo na wniosek, a w wypadkach przewidzianych w ustawie także z urzędu.

Wszczęcie procesu następuje natomiast przez wytoczenie powództwa. Proces cywilny – w przeciwieństwie do postępowania nieprocesowego – nigdy nie może być wszczęty z urzędu.

Powództwo jest to żądanie udzielenia ochrony prawnej skierowane do sądu. Zasadą jest, że powództwo wytacza się poprzez wniesienie pozwu.

Zarówno wniosek, jak i pozew to szczególnego rodzaju pisma procesowe, które winny spełniać określone prawem wymogi formalne (art. 126 i 511 Kodeksu postępowania cywilnego – dalej w skrócie K.p.c.). Tylko pismo spełniające wymogi formalne może skutecznie wszcząć postępowanie cywilne.

Możemy wyróżnić obligatoryjne i fakultatywne wymogi formalne pozwu (wniosku). Do wymogów obligatoryjnych pozwu należą:

• oznaczenie sądu, który jest rzeczowo i miejscowo właściwy dla danego rodzaju sprawy¹,
• wskazanie stron postępowania wraz z adresami,
• wskazanie żądania – czyli tego, czego domaga się powód (wnioskodawca),
• wskazanie wartości przedmiotu sporu w sprawach o prawa majątkowe,
• przytoczenie okoliczności faktycznych uzasadniających żądanie powoda,
• przedstawienie w sposób zwięzły stanu faktycznego sprawy.

Jeżeli pozew zawiera braki formalne uniemożliwiające nadanie dalszego biegu sprawie, przewodniczący wzywa powoda (wnioskodawcę) do poprawienia lub uzupełnienia pisma w terminie tygodniowym pod rygorem zwrócenia pisma. Jeśli pismo wniosła osoba mieszkająca za granicą, termin do uzupełnienia braków formalnych nie powinien być krótszy niż miesiąc.

W wezwaniu do uzupełnienia braków formalnych przewodniczący powinien dokładnie wskazać, na czym owe braki polegają i w jaki sposób je uzupełnić. Powyższy termin tygodniowy jest terminem zawitym i nie może być przedłużony, co najwyżej może zostać przywrócony. W tym celu powód w terminie 7 dni od ustania przeszkody powinien złożyć wniosek o przywrócenie terminu, w którym musi uprawdopodobnić, że nie ponosi winy w niedotrzymaniu terminu. Wraz z wnioskiem należy dokonać czynności, dla której termin już minął.

Pismo poprawione lub uzupełnione w terminie wywołuje skutki od chwili jego wniesienia.

Jeśli strona nie uzupełni wszystkich braków w terminie, przewodniczący zarządzi zwrot pisma; zarządzenie w tym przedmiocie zostanie doręczone stronie do domu. Pismo zwrócone nie wywołuje żadnych skutków prawnych.

Zarządzenie o zwrocie pozwu wraz z pouczeniem o wniesieniu zażalenia doręczane jest stronie na wskazany w pozwie adres. Fizyczny zwrot pozwu nastąpi jednak dopiero po uprawomocnieniu się zarządzenia o zwrocie. Zarządzenie to uprawomocni się, jeśli strona w terminie 7 dni nie wniesie zażalenia na zarządzenie do sądu wyższej instancji.

Strona, zamiast wnosić zażalenie, może uzupełnić braki formalne i wnieść o fizyczne niezwracanie pozwu. W takim wypadku nie dokonuje się faktycznego zwrotu pisma, lecz traktuje się je jako wniesione w dacie spóźnionego usunięcia braków formalnych, a sprawę wpisuje się pod nową sygnaturę akt.

Fakultatywne wymogi pozwu (wniosku) to np. wnioski dowodowe (wniosek o przeprowadzenie dowodu z dokumentu, z zeznań świadka).

Nadto w pozwie powód może wnieść o zabezpieczenie powództwa, nadanie wyrokowi rygoru natychmiastowej wykonalności, o przeprowadzenie rozprawy pod nieobecność powoda, o wydanie wyroku zaocznego w razie niestawiennictwa pozwanego, a także o zwrot kosztów postępowania od pozwanego na rzecz powoda.

Sąd jest związany naszym żądaniem, zawsze musi się wypowiedzieć co do całego naszego żądania. Sąd nigdy nie może orzec ponad żądanie, może natomiast tylko w części uwzględnić nasze powództwo (w pozostałej części powództwo zostanie wówczas oddalone). Powyższe wynika z zasady dyspozycyjności, która rządzi postępowaniem cywilnym. Zatem to strony decydują, czego chcą, czy chcą dochodzić własnego prawa, czy nie.

Ze względu na treść żądania rozróżnia się trzy zasadnicze rodzaje powództw, a mianowicie:

1. powództwo o świadczenie,
2. powództwo o ustalenie istnienia (nieistnienia) stosunku prawnego lub prawa,
3. powództwo o ukształtowanie stosunku prawnego lub prawa.

Powództwo o świadczenie zawiera żądanie zasądzenia od pozwanego na rzecz powoda określonego świadczenia, np. zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej wynikającej z umowy, z obowiązku alimentacyjnego, z tytułu odszkodowania, czy też z czynu niedozwolonego. Treścią tego roszczenia może być: wydanie jakiejś rzeczy, czynienie (powód chce, aby pozwany zachował się w odpowiedni sposób), nieczynienie, znoszenie (np. ustanowienie służebności drogi koniecznej), zaniechanie.

Przedmiotem roszczenia musi być świadczenie wymagalne i zaskarżalne. Wymagalność roszczenia to możliwość dochodzenia spełnienia świadczenia. Roszczenie musi się stać wymagalne najpóźniej w chwili zamknięcia rozprawy. Wyjątkiem od powyższej zasady jest możliwość dochodzenia przyszłych powtarzających się świadczeń, np. o alimenty (art. 190 K.p.c.), ale już nie świadczeń rozłożonych na raty.

Roszczenie jest niezaskarżalne, jeśli jest przedawnione, jednakże należy pamiętać, iż sąd uwzględnia przedawnienie tylko na wyraźny zarzut pozwanego. Niezaskarżalne jest też roszczenie z gier hazardowych.

Ze względów praktycznych warto znać szczególne sposoby sformułowania świadczenia. Jeżeli dłużnik zobowiązany jest w ten sposób, że wykonanie zobowiązania może nastąpić przez spełnienie jednego z kilku świadczeń – powództwo o świadczenie należy sformułować w sposób alternatywny, tj. żądać albo świadczenia A, albo świadczenia B (art. 365 Kodeksu cywilnego). Sąd zasądzi oba świadczenia, jednakże dłużnik (pozwany) będzie mógł dokonać wyboru, które świadczenie spełnić (aż do wszczęcia egzekucji), gdyż ma obowiązek wykonać tylko jedno z nich. Jeśli dłużnik nie dokona wyboru, uprawnienie to – zgodnie z dyspozycją art. 798 K.p.c. – przejdzie na wierzyciela (powoda).

Za pomocą sformułowania żądania w sposób ewentualny powód żąda jakiegoś konkretnego zachowania, a na wypadek gdyby to zachowanie nie było możliwe, może wskazać inny sposób zaspokojenia swojego roszczenia. Np. powód zasadniczo żąda wydania rzeczy, niemniej – na wypadek, gdyby przedmiotowa rzecz już nie istniała (np. została zniszczona) – żąda zapłaty jej równowartości. Gdyby wierzyciel żądał tylko wydania rzeczy, to sąd, ustalając, iż rzecz już nie istnieje, oddaliłby powództwo, chyba że powód wystąpiłby o zmianę powództwa.

Wyrok uwzględniający świadczenie jest wyrokiem deklaratywnym, tzn. nie tworzy żadnych nowych praw, a jedynie potwierdza, że dane świadczenie się należało; może być wykonalny w drodze egzekucji.

Poprzez powództwo o ustalenie powód zmierza do tego, by sąd orzeczeniem stwierdził, że dany stosunek prawny lub prawo (np. stosunek pracy, najmu, prawo własności) istnieje bądź nie istnieje. Zgodnie z art. 189 K.p.c. powództwo o ustalenie oznaczonego prawa lub stosunku prawnego może wytoczyć tylko ten, kto ma w tym interes prawny (potrzeba ochrony jest poparta konkretnym przepisem prawa materialnego). Powództwo to ma zatem charakter prewencyjny – oznacza to, że może być ono wytoczone w sytuacji, gdy nie doszło jeszcze do naruszenia tego prawa. W przypadku naruszenia zasadne będzie wytoczenie powództwa o świadczenie. Powództwo o świadczenie jest bowiem powództwem dalej idącym, najpierw sąd ustala, czy w danym przypadku stosunek prawny lub prawo istnieje, a następnie zasądza świadczenie. Wyrok na skutek powództwa o ustalenie ma charakter deklaratywny, nie jest wykonalny w drodze egzekucji.

Powództwo o ukształtowanie może zmierzać do powstania, zmiany lub ustania danego stosunku prawnego lub prawa. Przykładem powództwa o ukształtowanie jest:

• powództwo o zniesienie wspólności majątkowej małżonków i ustanowienie rozdzielności majątkowej;
• powództwo o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli;
• powództwo o rozwód;
• powództwo o zaprzeczenie ojcostwa;
• powództwo przeciwegzekucyjne (czyli o wyjęcie spod egzekucji zajętego przedmiotu).

W sprawie o ukształtowanie powinny występować przed sądem wszystkie osoby, których stosunek prawny ma zostać ukształtowany wyrokiem.

Wyrok wydany na skutek wniesienia powództwa o ukształtowanie jest wyrokiem konstytutywnym, tzn. z mocy tego orzeczenia dany stosunek prawny powstaje, zmienia się lub ustaje. Wyrok nie nadaje się do wykonania w drodze egzekucji.

Wszelkie skutki wniesienia pozwu następują z chwilą jego wniesienia. Pozew badany jest przez przewodniczącego najpierw pod względem wymagań formalnych, następnie zaś po wszczęciu procesu sąd bada zasadność roszczenia i wydaje stosowne orzeczenie.

Zobacz także artykuł pod tytułem: Warunki formalne pisma procesowego i ich znaczenie, znajdujący się pod adresem: http://www.eporady24.pl/Warunki_formalne_pisma_i_ich_znaczenie,artykuly,4,58,700.html.

1. http://www.eporady24.pl/Wlasciwosc_sadu_w_postepowaniu_cywilnym,artykuly,4,58,432.html

Lubię To!

Oceń przydatność tekstu:

Ocena przydatności tekstu:

Oceń zrozumienie tekstu:

Ocena zrozumienia tekstu:

poleć artykuł znajomemu     wersja do druku