Autor: Łukasz Obrał

Dział spadku i zasiedzenie

W 1985 r. zmarła moja mama, nie pozostawiając testamentu. Ojciec stwierdził, że gospodarstwo rolne stało się jego własnością, a dom w równych częściach dziedziczymy wszyscy troje, tzn. tata – 4/6, a brat i ja – po 1/6. Dom podzielono na 2 części (ok. 1976) i zamieszkali tam ojciec i brat. Później ojciec ożenił się ponownie. Sporządzono akt rozdzielności majątkowej. Niedawno ojciec zmarł, ale pozostawił testament: wdowa oraz ja z bratem dziedziczymy w równych częściach. Niedawno znalazłam decyzję sądu z 1985 r. o dziedziczeniu ustawowym po mojej zmarłej matce – ojciec dziedziczy gospodarstwo rolne, a pozostały majątek należy w równych częściach do nas trojga. Dotąd ani ja, ani brat nie mieliśmy pojęcia, że takie postanowienie istnieje. Czy jest możliwość, aby dom pozostał w naszych rękach? Czy wciąż możemy wystąpić o sądowy podział spadku po mamie? Czy brat powinien wystąpić do sądu o nabycie nieruchomości poprzez zasiedzenie? Co możemy zrobić, aby majątek rodzinny nie dostał się w ręce obcej kobiety?

Ponieważ otwarcie spadku po Pani mamie odbyło się w 1985 r., należy brać pod uwagę obowiązujące wówczas przepisy dotyczące dziedziczenia gospodarstwa rolnego.

Stosownie do art. 1059 Kodeksu cywilnego w brzmieniu obowiązującym w 1985 r. spadkobiercy dziedziczą z ustawy gospodarstwo rolne, jeżeli w chwili otwarcia spadku:

1. odpowiadają warunkom wymaganym dla nabycia własności nieruchomości rolnej w drodze przeniesienia własności albo
2. są małoletni bądź też pobierają naukę zawodu lub uczęszczają do szkół, albo
3. są trwale niezdolni do pracy.

Natomiast według art. 160 § 1 Kodeksu cywilnego w brzmieniu z 1985 r. własność nieruchomości rolnej lub jej części może być przeniesiona na rzecz osoby fizycznej tylko wtedy, gdy nabywca:

1. stale pracuje w jakimkolwiek gospodarstwie rolnym bezpośrednio przy produkcji rolnej albo
2. ma kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego.

Z Pani pytania wynika, że po śmierci mamy przeprowadzono postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku. Sąd stwierdził w tym postanowieniu, że spadek po Pani mamie dziedziczą: jej mąż, Pani oraz brat (wszyscy po 1/3 udziału), a gospodarstwo rolne wchodzące w skład spadku dziedziczy w całości Pani ojciec.

Sąd w toku postępowania ustalił, że tylko ojciec spełnia warunki do dziedziczenia gospodarstwa rolnego.

Tu należy wskazać, że Pani i brat byliście uczestnikami tego postępowania o stwierdzenie nabycia spadku (a przynajmniej powinniście być jego uczestnikami). W pytaniu pisze Pani, że nic nie wiedziała Pani o tym postępowaniu. Trudno określić, dlaczego tak się stało. Być może udzieliliście Państwo pełnomocnictwa ojcu do reprezentowania Was w toku postępowania lub korespondencję z sądu odbierał ojciec i nie przekazywał jej Państwu.

Jeżeli Pani lub brat spełnialiście warunki do dziedziczenia gospodarstwa rolnego (praca w gospodarstwie rolnym, kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego, małoletniość, uczęszczanie do szkoły, trwała niezdolność do pracy), a w toku postępowania sąd tego nie ustalił, to możemy mieć do czynienia z postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku niezgodnym z prawdą obiektywną.

W takim wypadku mógłby mieć zastosowanie przepis art. 679 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym dowód, że osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku, nie jest spadkobiercą lub że jej udział w spadku jest inny niż stwierdzony, może być przeprowadzony tylko w postępowaniu o uchylenie lub zmianę stwierdzenia nabycia spadku, z zastosowaniem przepisów niniejszego rozdziału. Jednakże ten, kto był uczestnikiem postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, może tylko wówczas żądać zmiany postanowienia stwierdzającego nabycie spadku, gdy żądanie opiera na podstawie, której nie mógł powołać w tym postępowaniu, a wniosek o zmianę składa przed upływem roku od dnia, w którym uzyskał tę możność.

To, czy ewentualnie istniałyby podstawy do wszczęcia postępowania o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, zależy od tego, czy Pani lub brat spełnialiście warunki do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, a także od tego, z jakich przyczyn nie wiedzieliście Państwo o toczącym się postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku po mamie i o wydanym postanowieniu.

Przez gospodarstwo rolne należy rozumieć grunty rolne wraz z gruntami leśnymi, budynkami lub ich częściami, urządzeniami i inwentarzem, jeżeli stanowią lub mogą stanowić zorganizowaną całość gospodarczą, oraz prawami związanymi z prowadzeniem gospodarstwa rolnego (tak art. 55³ Kodeksu cywilnego, obowiązujący od 1990 r.).

Należy odpowiedzieć na pytanie, czy budynki mieszkalne (dom) są częścią gospodarstwa rolnego, czy też nie.

W skład nieruchomości rolnych – zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego – wchodzą ponadto grunty pod budynkami mieszkalnymi oraz grunty niezbędne do korzystania z tych budynków. Jak stwierdził Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 30 maja 1996 r. (sygn. akt: III CZP 47/96), wchodzące w skład gospodarstwa rolnego grunty pod budynkami mieszkalnymi i grunty niezbędne do korzystania z tych budynków są nieruchomościami rolnymi w rozumieniu art. 46¹ i 1058 Kodeksu cywilnego.

Z uwagi na powyższe należy stwierdzić, że dom był częścią gospodarstwa rolnego i zgodnie z postanowieniem sądu przypadł ojcu w wyniku spadkobrania wraz z pozostałymi gruntami rolnymi.

Oczywiście istnieje możliwość, że dom nie stanowił części gospodarstwa rolnego, ale to tylko w wypadku, gdy nie stanowił elementu zorganizowanej całości gospodarstwa rolnego (zapewne tak nie było).

Z uwagi na powyższe należy stwierdzić, że Pani, brat oraz żona ojca odziedziczyliście spadek po ojcu, każdy w 1/3 udziału, a w skład spadku po ojcu wchodzi własność gospodarstwa rolnego, a więc gruntów rolnych, a także nieruchomości zabudowanej budynkiem mieszkalnym.

Do działu spadku obejmującego gospodarstwo rolne – według art. 1070 Kodeksu cywilnego – stosuje się odpowiednio przepisy o podziale gospodarstw rolnych przy zniesieniu współwłasności.

Według art. 213 Kodeksu cywilnego: „Jeżeli zniesienie współwłasności gospodarstwa rolnego przez podział między współwłaścicieli byłoby sprzeczne z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej, sąd przyzna to gospodarstwo temu współwłaścicielowi, na którego wyrażą zgodę wszyscy współwłaściciele”.

Stosownie zaś do art. 214 § 1 Kodeksu cywilnego: „W razie braku zgody wszystkich współwłaścicieli, sąd przyzna gospodarstwo rolne temu z nich, który je prowadzi lub stale w nim pracuje, chyba że interes społeczno-gospodarczy przemawia za wyborem innego współwłaściciela”.

Według § 2 powyższego artykułu: „Jeżeli warunki przewidziane w paragrafie poprzedzającym spełnia kilku współwłaścicieli albo jeżeli nie spełnia ich żaden ze współwłaścicieli, sąd przyzna gospodarstwo rolne temu z nich, który daje najlepszą gwarancję jego należytego prowadzenia”.

Na wniosek wszystkich współwłaścicieli sąd zarządzi sprzedaż gospodarstwa rolnego stosownie do przepisów Kodeksu postępowania cywilnego (§ 3).

Sprzedaż gospodarstwa rolnego sąd zarządzi również w wypadku niewyrażenia zgody przez żadnego ze współwłaścicieli na przyznanie mu gospodarstwa (§ 4).

Jeżeli nie będzie zgody wszystkich współwłaścicieli co do działu spadku, to o dziale zadecyduje sąd na wniosek spadkobierców.

W wyniku działu spadku gospodarstwo rolne może przypaść bratu, ale brat musi się liczyć z koniecznością spłaty na rzecz pozostałych spadkobierców. Gospodarstwo może również zostać podzielone tak, że np. nieruchomość zabudowana domem przypadnie bratu, a pozostałe grunty – żonie ojca.

Według art. 172 § 1 Kodeksu cywilnego posiadacz nieruchomości niebędący jej właścicielem nabywa własność, jeżeli posiada nieruchomość nieprzerwanie od lat 20 jako posiadacz samoistny, chyba że uzyskał posiadanie w złej wierze.

Zgodnie z § 2 art. 172 K.c. po upływie lat 30 posiadacz nieruchomości nabywa jej własność, choćby uzyskał posiadanie w złej wierze.

Z powyższych przepisów wynika, że zasiedzieć nieruchomość może wyłącznie posiadacz samoistny – taka osoba, która włada rzeczą jak właściciel. Posiadacz samoistny jest osobą, która korzysta z rzeczy w taki sposób, jakby była jego własnością. Również otoczenie musi odbierać taką osobę jak właściciela danej rzeczy.

Pani brata można uznać za posiadacza samoistnego, ponieważ czuł się (i czuje) współwłaścicielem nieruchomości, a za takiego uważał go nawet formalny właściciel domu (ojciec).

Pozostaje rozpatrzyć, czy posiadanie brata jest posiadaniem w dobrej czy złej wierze. Jest to istotne, gdyż posiadacz w dobrej wierze nabywa nieruchomość po upływie 20 lata, a w złej wierze po upływie 30 lat samoistnego posiadania nieruchomości.

Decydująca dla oceny dobrej i złej wiary posiadacza nieruchomości jest przede wszystkim jego świadomość.

Zgodnie z postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 1971 r. (I CR 302/71) przy ocenie, czy zachodzą warunki do nabycia własności nieruchomości w drodze zasiedzenia, dobra wiara polega na usprawiedliwionym w danych okolicznościach przekonaniu posiadacza, że przysługuje mu takie prawo do władania rzeczą, jakie faktycznie wykonuje.

W orzecznictwie sądowym obowiązuje pogląd, że nawet osoba, która weszła w posiadanie nieruchomości na podstawie umowy mającej na celu przeniesienie własności, zawartej bez zachowania formy aktu notarialnego, nie jest posiadaczem w dobrej wierze (orzeczenie SN z dnia 6 grudnia 1991 r., III ZCP 108/91).

W związku z powyższym należy stwierdzić, że posiadanie brata jest posiadaniem w złej wierze.

Tu należy wskazać, że gdyby brat wszczął postępowanie sądowe w sprawie zasiedzenia, mógłby skorzystać z domniemania dobrej wiary (art. 7 Kodeksu cywilnego: „Jeżeli ustawa uzależnia skutki prawne od dobrej lub złej wiary, domniemywa się istnienie dobrej wiary”).

Jednak w opisanych okolicznościach żona taty mogłaby to domniemanie obalić i sąd mógłby wniosek o zasiedzenie oddalić ze względu na to, że nie upłynął termin wymagany do stwierdzenia zasiedzenia nieruchomości w złej wierze (30 lat).

Pozostaje jeszcze pytanie, od kiedy można – w przypadku opisanym w pytaniu – liczyć termin biegu zasiedzenia.

Stosownie do orzecznictwa sądowego można stwierdzić, że początkiem biegu zasiedzenia będzie dzień, w którym Pani brat ujawnił wolę posiadania nieruchomości (jej części) dla siebie (jak właściciel) w sposób jawny i dostrzegalny dla otoczenia.

Z pewnością można – ze względu na opisane w pytaniu okoliczności – uznać, że Pani brat jest posiadaczem samoistnym części nieruchomości od śmierci matki – zarówno on, jak i ojciec uznawali, że są współwłaścicielami domu.

Jednak bieg terminu zasiedzenia w złej wierze w takim wypadku zakończy się dopiero w 2015 r.

Należałoby również rozpatrzyć, czy nie można uznać brata za posiadacza samoistnego od wcześniejszego terminu – od chwili podziału domu na dwa mieszkania.

Ważnymi okolicznościami, które mogą być w tym względzie brane pod uwagę, będzie to, kiedy nastąpił podział domu i czy podział ten był tylko podziałem funkcjonalnym, czy też dokonano go fizycznie przez wyodrębnienie własności lokali (podział nieruchomości).

W sytuacji Pani brata ważne będzie to, czy brat zamieszkał w jednym z mieszkań dlatego, że mama (właściciel domu) użyczyła mu tego mieszkania (wówczas brat byłby posiadaczem zależnym), czy też dlatego, że wolą mamy było przenieść na niego własność (udział we własności), lecz nie zachowano wymaganej formy aktu notarialnego (umowa, np. ustna, mająca na celu przeniesienie własności/udziału we współwłasności nieruchomości), a brat jeszcze za życia matki czuł się współwłaścicielem nieruchomości, ujawniał to wobec otoczenia i za takiego traktowało go otoczenie.

Ze względu na powyższe należy stwierdzić, że jeżeli brat posiada samoistnie nieruchomość od ponad 20 lat, to mógłby się starać o stwierdzenie zasiedzenia nieruchomości, ale w przypadku gdyby żona ojca obaliła domniemanie posiadania w dobrej wierze (o co w opisanej sytuacji nietrudno), to sąd oddali jego wniosek o zasiedzenie.

Po 20 latach samoistnego posiadania (tj. od śmierci matki – okoliczności wskazują, że brat od tego momentu był posiadaczem samoistnym części nieruchomości) sąd stwierdzi zasiedzenie tylko w sytuacji, gdy żona ojca nie zaprzeczy twierdzeniom brata co do tego, że posiada samoistnie nieruchomość, władając nią jak właściciel, w dobrej wierze.

Tak więc szanse na zasiedzenie po 20 latach, licząc od chwili śmierci matki, są nikłe. Z uwagi na wskazane powyżej orzeczenia Sądu Najwyższego należy stwierdzić, że posiadanie samoistne brata jest posiadaniem w złej wierze. Termin zasiedzenia będzie więc trzydziestoletni.

Trudno powiedzieć, jakie brat miałby szanse, aby stwierdzono zasiedzenie, gdyby wskazać, że jest posiadaczem samoistnym części nieruchomości od 1976 r., ponieważ od chwili zamieszkania w wydzielonym mieszkaniu czuł się właścicielem, a wolą jego matki (właściciela nieruchomości) było przeniesienie udziału we własności nieruchomości, lecz nie zawarto formalnej umowy zbycia udziału (a tylko umowę ustną, która nie przenosi własności).

Jeżeli Pani brat starałby się o stwierdzenie zasiedzenia na podstawie tego, że od 30 lat jest posiadaczem samoistnym nieruchomości, musiałby wykazać ten fakt na podstawie dowodów. Tymi dowodami mogłyby być zeznania jego i Pani, sąsiadów (wskazujące, że brat uważał się za współwłaściciela nieruchomości od 1976 r., a więc od zamieszkania w wydzielonym mieszkaniu, i że za współwłaściciela uważało go od tego czasu otoczenie). Łatwiej byłoby bratu udowodnić posiadanie samoistne, jeżeli opłacał podatek od nieruchomości (lub jego część). Dowodami mogłyby być również dokumenty wskazujące, że brat dokonywał czynności związanych z nieruchomością, tak jakby był jej właścicielem.

poleć pytanie znajomemu     wersja do druku