Autor: Łukasz Poczyński

Dołączenie do spółki cywilnej i jawnej – zasady obowiązujące nowego wspólnika

Znajomy ma dwie firmy: spółkę cywilną i jawną. Mam zostać jego wspólnikiem. Dotychczasowy majątek spółek ma wciąż być własnością znajomego. W zamian za zwiększenie rocznych obrotów o każde 50 000 zł mam otrzymywać 5% własności spółki aż do uzyskania 50%. Jak skonstruować taką umowę? Czy można to zrobić w obu spółkach, czy tylko w jednej z nich, czy powinniśmy założyć zupełnie nową spółkę? Jak będzie wyglądał mój udział w przychodach i kosztach? Czy można uzależnić wzrost moich udziałów również od czasu (np. nie więcej niż 5% rocznie)? Czy mogę wyznaczyć sobie stałą „pensję minimalną” niezależną od obrotów?

Z treści pytania wnioskuję, że byłby Pan zainteresowany przystąpieniem do jednej ze spółek bądź do obu.

Oczywiście prawo przewiduje przystąpienie nowego wspólnika zarówno do spółki cywilnej, jak i jawnej.

Na początku musi Pan jednak wiedzieć, że te spółki zasadniczo różnią się od siebie.

Poniżej postaram się Panu pokrótce przybliżyć najważniejsze informacje odnośnie obu tych spółek.

Spółkę cywilną regulują przepisy Kodeksu cywilnego (K.c.), natomiast spółkę jawną przepisy Kodeksu spółek handlowych (K.s.h.).

Co prawda obie spółki są spółkami osobowymi, jednak spółka cywilna w odróżnieniu od spółki jawnej nie jest spółką prawa handlowego.

Spółka cywilna jest umową zobowiązującą jej wspólników do działania w celu osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego. Spółka cywilna nie jest przedsiębiorcą. Przedsiębiorcami są wspólnicy spółki cywilnej – stąd osoba fizyczna pragnąca zostać wspólnikiem musi otworzyć własną działalność gospodarczą. Spółka cywilna nie jest odrębnym podmiotem prawa cywilnego, mimo to posiada pewną podmiotowość na gruncie poszczególnych ustaw regulujących prowadzenie działalności gospodarczej w tej formie prawnej (spółka cywilna jest podatnikiem VAT, posiada własny NIP i REGON).

Spółka jawna jest odrębnym podmiotem prawa. Spółka jawna może we własnym imieniu nabywać prawa, w tym własność nieruchomości i inne prawa rzeczowe, zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywana.

Jednymi z ważniejszych zagadnień dotyczących prowadzenia działalności gospodarczej w formie spółki cywilnej bądź spółki jawnej są: prowadzenie spraw spółki i reprezentacja tych spółek przez wspólników oraz odpowiedzialność wspólników za zobowiązania spółki. Źle sporządzona umowa może spowodować, że działania jednego ze wspólników będą skutkowały odpowiedzialnością całej spółki cywilnej, czyli także wszystkich jej wspólników. Z drugiej strony osoba trzecia może bardzo łatwo zawrzeć umowę z osobą w rzeczywistości nieuprawnioną do reprezentacji spółki cywilnej. W spółce jawnej za to osoby mogące reprezentować spółkę są wpisywane w jawnym i ogólnie dostępnym rejestrze przedsiębiorców w Krajowym Rejestrze Sądowym. W ten sposób każda osoba trzecia, każdy kontrahent spółki jawnej wie, kto ma prawo reprezentować daną spółkę jawną.

Chociaż w toku codziennej działalności spółki czynności z zakresu prowadzenia jej spraw i reprezentacji spółki przeplatają się i często są ściśle ze sobą funkcjonalnie powiązane, to jednak przepisy prawne precyzyjnie rozgraniczają te dwie sfery, odrębnie je regulując.

Prowadzenie spraw spółki to wszelkie działania podejmowane przez wspólników w stosunkach wewnętrznych spółki, związane z funkcjonowaniem spółki. Są to zatem wszelkie czynności odnoszące się do zarządzania działalnością i administrowania majątkiem spółki. Reprezentowanie spółki polega na podejmowaniu wszelkich działań w imieniu spółki (składania oświadczeń woli i dokonywania czynności prawnych) w stosunku do osób trzecich ze skutkiem dla spółki. Kwestie te są w różny sposób uregulowane w obu spółkach.

Każdy wspólnik spółki cywilnej jest uprawniony i zobowiązany do prowadzenia spraw spółki. Uprawnienie to dotyczy spraw, które nie przekraczają zakresu zwykłych czynności spółki. Kwestię te jednak można uregulować inaczej. W umowie można zawrzeć szczegółowe postanowienia powierzające poszczególnym wspólnikom zakresy ich zadań i dziedziny spraw, którymi mają się zajmować. W razie braku takich postanowień sprawy nieprzekraczające zakresu zwykłych czynności spółki może i powinien prowadzić każdy ze wspólników, bez potrzeby odwoływania się do pozostałych. Jeśli jednak przed zakończeniem sprawy choć jeden z pozostałych wspólników sprzeciwi się jej prowadzeniu, potrzebna jest uchwała wspólników. Natomiast do spraw przekraczających zakres zwykłego zarządu konieczna jest uprzednia uchwała wspólników. W polskim prawie brak jest ustawowej definicji „zwykłych czynności” i „czynności przekraczających zwykły zarząd”. Dokonując oceny konkretnej czynności, należy uwzględnić indywidualne okoliczności każdego wypadku.

W takim samym zakresie jak uprawnienie do prowadzenia spraw spółki wspólnikowi przysługuje uprawnienie do jej reprezentacji. W zasadzie każdy wspólnik jest umocowany do reprezentowania spółki w takich granicach, w jakich jest uprawniony do prowadzenia jej spraw. Przez umieszczenie w umowie spółki odpowiednich postanowień wspólnicy mogą w istotny sposób zmieniać organizację działalności spółki cywilnej poprzez wyłączenie niektórych lub wszystkich wspólników od prowadzenia spraw spółki i jej reprezentowania, ograniczenie zakresu uprawnienia do prowadzenia spraw spółki i jej reprezentowania, rozszerzenie uprawnień reprezentacyjnych do prowadzenia spraw spółki wszystkich lub niektórych wspólników.

W spółce jawnej każdy ze wspólników ma prawo ją reprezentować. Prawo do reprezentacji obejmuje prawo do wszelkich „czynności sądowych i pozasądowych spółki”. Wspólnik posiadający prawo reprezentacji spółki może więc zawierać i wypowiadać w jej imieniu umowy, nabywając na ich podstawie prawa i zaciągając zobowiązania, a także działać w imieniu spółki w postępowaniach administracyjnych i sądowych, składając w ich toku stosowne oświadczenia. Umocowanie wspólników do reprezentacji spółki wynika z ustawy, wskutek czego wspólnik spółki jawnej nie musi posiadać jakiegokolwiek pełnomocnictwa dla dokonywania czynności w imieniu i na rzecz spółki. Wystarczy, iż udowodni fakt bycia wspólnikiem poprzez okazanie aktualnego odpisu z rejestru przedsiębiorców dla spółki, z którego wynika, że jest on wspólnikiem spółki uprawnionym do jej reprezentacji. Wspólnicy uprawnieni do reprezentacji oraz sposób reprezentacji spółki jawnej są wskazane w dziale 2. rejestru KRS.

Kwestie reprezentacji mogą być przez wspólników uregulowane inaczej, w szczególności prawo danego wspólnika do reprezentacji spółki można wyłączyć w umowie spółki albo ograniczyć poprzez wymóg łącznej reprezentacji z innym wspólnikiem lub prokurentem spółki. Nie wpływa to jednak, tak jak w spółce cywilnej, na prawo wspólników spółki jawnej do jej reprezentowania w stosunkach z osobami trzecimi. W spółce jawnej bowiem każdy wspólnik ma prawo reprezentować spółkę. Prawa do reprezentowania spółki jawnej przez jej wspólnika nie można ograniczyć ze skutkiem wobec osób trzecich. Także z ważnych powodów wspólnik może zostać pozbawiony prawa reprezentacji spółki na mocy prawomocnego orzeczenia sądu.

W spółce jawnej zasadniczo każdy wspólnik ma prawo i obowiązek prowadzenia spraw spółki, jeżeli umowa spółki nie stanowi inaczej. Niedopuszczalne jest jednak powierzenie prowadzenia spraw spółki osobom trzecim z wyłączeniem wszystkich wspólników. Dopuszczalny jest natomiast wewnętrzny podział pomiędzy wspólnikami zadań z zakresu prowadzenia spraw spółki. Jeśli umowa spółki nie stanowi inaczej, wspólnik nie otrzymuje wynagrodzenia za prowadzenie spraw spółki, a jedynie zwrot poniesionych w związku z tym kosztów. Prawo prowadzenia spraw spółki może być wspólnikowi z ważnych powodów odebrane na mocy prawomocnego orzeczenia sądu. Z takich samych powodów wspólnik może żądać, aby sąd zwolnił go z obowiązku prowadzenia spraw spółki.

Odrębną kwestią związaną z udziałem wspólnika w spółce jest odpowiedzialność wspólnika za zobowiązania przyjęte przez wspólników w ramach działalności spółki i ciążące na nich wszystkich. Zobowiązaniami spółki są wszelkie zobowiązania zaciągnięte przez jednego wspólnika, kilku lub wszystkich wspólników, jeżeli pozostają one w związku z działalnością spółki. Solidarna odpowiedzialność oznacza, że za zobowiązania spółki każdy wspólnik odpowiada zarówno wspólnym majątkiem spółki, jak i całym swoim majątkiem osobistym.

Wspólnicy spółki cywilnej są za jej zobowiązania odpowiedzialni solidarnie, całym swoim majątkiem osobistym, razem ze spółką i pozostałymi wspólnikami. Zasada ta powoduje, że cały majątek wspólnika cały czas jest zagrożony niebezpieczeństwem egzekucji. Wierzyciel, jako że odpowiedzialność wspólnika jest solidarna ze spółką i z innymi wspólnikami, ma całkowitą wolność w wyborze dłużnika, przeciwko któremu skieruje egzekucję. Ma on prawo w dowolnym momencie, po nastąpieniu wymagalności roszczenia, żądać świadczenia lub odszkodowania od wszystkich wspólników łącznie, od kilku z nich lub od każdego z osobna według własnego wyboru. Należy z tego ryzyka zdawać sobie sprawę, wybierając spółkę cywilną jako formę prowadzenia swojej działalności.

Wspólnik, który później przystąpił do istniejącej już spółki cywilnej, odpowiada tylko za te zobowiązania, które powstały w czasie, kiedy był wspólnikiem. Za zobowiązania spółki nie odpowiada także były wspólnik spółki cywilnej, z tym że dotyczy to zobowiązań spółki powstałych po jego wystąpieniu ze spółki. Oznacza to, iż były wspólnik spółki cywilnej odpowiada za te jej zobowiązania, które powstały w czasie gdy był on wspólnikiem spółki cywilnej, zaś nowy wspólnik spółki cywilnej nie odpowiada także za zobowiązania spółki powstałe przed jego wstąpieniem do spółki. Czyli wspólnik spółki cywilnej odpowiada tylko za te zobowiązania spółki, które powstały w czasie gdy był lub jest on wspólnikiem w tej spółce.

Wspólnicy spółki jawnej również odpowiadają solidarnie za zobowiązania spółki razem ze spółką i z innymi wspólnikami, ale jest to jednak tzw. odpowiedzialność subsydiarna. Zasadą wynikającą z treści art. 22 § 2 Kodeksu spółek handlowych (w skrócie K.s.h.) jest, że wspólnik spółki jawnej odpowiada za zobowiązania spółki bez ograniczenia, całym swoim majątkiem solidarnie z pozostałymi wspólnikami oraz ze spółką. Przy czym za zobowiązania te odpowiada również wspólnik, który przystąpił do już istniejącej spółki i bez znaczenia pozostaje w tym momencie fakt, że powstały one przed jego przystąpieniem. Jest to odpowiedzialność osobista wspólnika całym majątkiem i do pełnej wysokości zaciągniętych zobowiązań.

Należy podkreślić, że za sprawą art. 31 K.s.h. odpowiedzialność wspólnika spółki jawnej ma charakter subsydiarny, a nie pierwotny. Oznacza to, że wspólnik spółki jawnej może dopiero wtedy odpowiadać za zobowiązania spółki jawnej, gdy wierzyciel nie uzyska zaspokojenia swoich roszczeń z majątku spółki jawnej. Innymi słowy wierzyciel spółki będzie mógł prowadzić egzekucję z majątku wspólnika dopiero wówczas, gdy egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna, lub gdy jest oczywiste, że egzekucja ta będzie bezskuteczna.

Prowadzenie działalności gospodarczej w formie spółki jawnej, w związku z odpowiedzialnością subsydiarną, jest dużo bezpieczniejsze. Wspólnik spółki jawnej nie odpowiada bowiem bezpośrednio swoim majątkiem osobistym za zobowiązania spółki jawnej względem jej wierzycieli.

Warto również wskazać, że spółka jawna jest odrębnym podmiotem, który posiada swój majątek. Spółka cywilna swojego majątku nie posiada. Rzeczy wniesione przez wspólników spółki cywilnej do spółki stanowią współwłasność wspólników tej spółki cywilnej. Zawiązanie spółki cywilnej prowadzi do powstania między wspólnikami współwłasności łącznej. Obejmuje ona zarówno wniesione wkłady, jak i wszelkie inne mienie nabyte w toku działania spółki. Tak utworzony majątek jest własnością wszystkich wspólników, a nie spółki, która nie ma przecież podmiotowości prawnej. Jednocześnie owa wspólność jest majątkiem odrębnym, niewchodzącym w skład majątków poszczególnych wspólników. Zarówno wkłady wniesione przez wspólników, jak i własność rzeczy ruchomych, nieruchomości i innych praw majątkowych nabywanych przez wspólników stanowią majątek wspólny wspólników, a nie spółki. Tzw. majątek spółki cywilnej, to de facto, współwłasność łączna pomiędzy wspólnikami. Dlatego każdy wspólnik ma prawo do bezułamkowego udziału w majątku spółki. W konsekwencji żaden nie może bez zgody pozostałych rozporządzać udziałem we wspólnym majątku ani udziałem w poszczególnych składnikach tego majątku. Co więcej, w czasie trwania spółki wspólnikowi nie wolno domagać się podziału wspólnego majątku.

Majątek wspólny jest niezależny od majątku osobistego wspólników. W czasie trwania spółki jest on nienaruszalny, nie może być przez wspólnika wycofany, zbyty.

Mając na uwadze powyższe, jeśli dokona Pan np. zakupu samochodu w ramach spółki cywilnej, to samochód ten będzie faktycznie stanowił współwłasność Pana i Pańskiego wspólnika.

Rozwiązanie spółki oznacza konieczność uporządkowania spraw związanych z majątkiem wspólnym wspólników. W trakcie istnienia spółki jest on niepodzielny. Po rozwiązaniu zostaje objęty współwłasnością w częściach ułamkowych. Tym samym każdy ze wspólników ma udziały we wszystkich przedmiotach majątkowych wchodzących w skład majątku wspólnego, nie mając jednocześnie żadnego na wyłączność. Podział majątku ma zmienić ten stan rzeczy.

Najistotniejszą konsekwencją prawną rozwiązania spółki cywilnej jest zmiana charakteru majątku wspólnego tej spółki ze współwłasności łącznej na współwłasność ułamkową. Z art. 875 § 1 Kodeksu cywilnego wynika bowiem, że od chwili rozwiązania spółki stosuje się odpowiednio do wspólnego majątku wspólników przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych z zachowaniem dalszych przepisów tego artykułu (wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 06.02.1996 r., sygn. akt I ACr 647/95).

Sąd Najwyższy już w postanowieniu z dnia 30.09.1977 r., sygn. akt III CRN 76/77, stwierdził, że likwidację majątku wspólnego wspólników po rozwiązaniu spółki cywilnej przeprowadza się w trybie właściwym dla zniesienia współwłasności, tj. w trybie postępowania nieprocesowego, stosując odpowiednio przepisy art. 617 i następnych Kodeksu postępowania cywilnego.

Podział majątku musi zostać poprzedzony spłatą długów spółki. Jak wynika z art. 875 § 2 Kodeksu cywilnego, „z majątku pozostałego po zapłaceniu długów spółki zwraca się wspólnikom ich wkłady”. Wkłady wniesione tylko do używania (nie na własność) zwraca się wspólnikom w naturze. Z kolei w pieniądzu wypłaca się wartość wkładów oznaczoną w umowie spółki, a w przypadku braku takiego oznaczenia – wartość, którą wkłady te miały w chwili wniesienia. Pozostała część majątku podlegać będzie podziałowi. Podział powinien nastąpić w takim stosunku, w jakim wspólnicy uczestniczyli w zyskach spółki (art. 875 § 3 K.c.). Powyższe regulacje mogą być jednak modyfikowane przez postanowienia umowy spółki.

Przykład: po spłacie długów i zwrocie wkładów pieniężnych do podziału między dwóch wspólników pozostały: komputer o wartości 1 tys. zł i meble o takiej samej wartości. Za obopólną zgodą jeden ze wspólników przejął na własność komputer, a drugi meble.

Reasumując, w chwili rozwiązania spółki cywilnej dotychczasowy majątek będący współwłasności łączną wspólników zamieni się we współwłasność ułamkową. W celu wyjścia z tej współwłasności należy ją znieść.

Umowa o zniesienie współwłasności w odniesieniu do rzeczy ruchomych (np. samochodu) może być zawarta nawet w formie ustnej. Dla bezpieczeństwa lepiej jednak ją utrwalić na piśmie. Najlepiej łącznie z oświadczeniem o rozwiązaniu spółki za porozumieniem wszystkich wspólników.

Jeśli chodzi o udział w przychodach i kosztach, to w spółce cywilnej wygląda to następująco.

Każdy wspólnik jest uprawniony do równego udziału w zyskach i w tym samym stosunku uczestniczy w stratach, bez względu na rodzaj i wartość wkładu. W umowie spółki można inaczej ustalić stosunek udziału wspólników w zyskach i stratach (nie po równo). Nie można wyłączyć wspólnika z udziału w zyskach, choć można go zwolnić z udziału w stratach. Ustalony w umowie stosunek udziału wspólnika w zyskach odnosi się w razie wątpliwości także do udziału w stratach, szczególnie gdy na ten temat nic w umowie nie podano.

Kwestie dotyczące udziału wspólnika spółki jawnej w zyskach i stratach są uregulowane w art. 51 K.s.h. Zgodnie z postanowieniami tego artykułu „każdy wspólnik ma prawo do równego udziału w zyskach i uczestniczy w stratach w tym samym stosunku bez względu na rodzaj i wartość wkładu”. Umowa spółki może jednak w inny sposób określić udział wspólnika w zyskach i stratach spółki. Zgodnie z § 3 art. 51 „umowa spółki może zwolnić wspólnika od udziału w stratach”.

Ustawodawca wprowadza praktycznie dowolność w kształtowaniu zasad podziału zysku, stąd zastosować można dowolne (acz klarowne) zasady. Podstawą do wyliczenia udziału w zyskach może więc być np. wielkość wniesionego wkładu (najczęstszy), charakter i ważność świadczonych usług w ramach spółki (czasami wiadomo, że część wspólników będzie miała większy udział w jej bieżących pracach niż inni), preferencje osobiste.

W związku z powyższym w mojej opinii nie ma przeszkód, aby w umowie spółki zaznaczyć, że Pański udział w zyskach spółki wzrośnie np. po okresie jednego roku.

W związku ze wspomnianym artykułem istnieje spór w doktrynie dotyczący kwestii, czy wspólnik może być zwolniony w całości od uczestnictwa w zyskach, jak również w całości od uczestnictwa w stratach. Doktryna zgadza się z poglądem, że na pewno nie jest dozwolone postanowienie, które stanowiłoby, że wspólnik nie uczestniczy w zyskach, natomiast uczestniczy w stratach. Kwestię sporną stanowi jednak możliwość całkowitego wyłączenia wspólnika od zysków i udziałów w stratach, ze względu na zapis § 3, który mówi jedynie o możliwości całkowitego wyłączenia wspólnika od udziału w stratach, a nie mówi o możliwości całkowitego wyłączenia z uczestnictwa w zysku. Przedstawiciele doktryny, którzy twierdzą, że nie jest dopuszczalne takie rozwiązanie, podkreślają również, że wyłączenie wspólnika od uczestnictwa w zysku spółki jest niezgodne z naturą spółki osobowej. Natomiast osoby dopuszczające to rozwiązanie podkreślają, że art. 51 w związku z art. 37 § 1 ma dyspozytywny charakter oraz że wspólnikowi, który się na to dobrowolnie zgodził, nie dzieje się krzywda.

Jeśli chodzi o kwestię wzrostu udziałów w spółce cywilnej, to przypominam, że w spółce cywilnej występuje wspólność łączna, która ma charakter „bezudziałowy”. Zakres uprawnień wspólnika zatem nie jest określony za pomocą wielkości, którą można zmierzyć ułamkiem zwykłym czy też dziesiętnym.

Jeśli zaś chodzi o spółkę jawną, to zgodnie z art. 50 K.s.h. udział kapitałowy wspólnika odpowiada wartości rzeczywiście wniesionego wkładu. Wspólnik nie jest uprawniony ani zobowiązany do podwyższenia umówionego wkładu. Wielkość udziału ustalona w umowie spółki pozostaje niezmienna do czasu zmiany umowy spółki; w związku z tym udział kapitałowy wspólnika ustalony na podstawie pierwotnej umowy spółki zmieni się, ale tylko w trybie zmiany umowy spółki i po przeprowadzeniu formalnych procedur związanych ze zmianą wartości wkładu.

Na koniec informuję, że po spełnieniu określonych warunków jest możliwe, aby będąc wspólnikiem spółki cywilnej, był Pan jednocześnie jej pracownikiem i pobierał z tego tytułu określone wynagrodzenie. Może Pan zostać zatrudniony jako pracownik w tej spółce, jeżeli zakres Pana obowiązków nie będzie tożsamy z czynnościami, jakie powinien Pan wykonywać jako wspólnik, i będzie Pan pracował pod kierownictwem innej osoby. Możliwość zawarcia przez jednego ze wspólników spółki cywilnej z pozostałymi wspólnikami umowy o pracę, jeżeli przedmiotem tej umowy miałoby być prowadzenie spraw spółki lub jej reprezentowanie, została wprost zakwestionowana przez Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów z dnia 14.01.1993 r. (sygn. akt II UZP 21/92).

Podobnie ta kwestia wygląda, jeśli chodzi o spółkę jawną.

Założenie nowej spółki lub dołączenie do już istniejącej jest kwestią decyzji. Każde rozwiązanie ma swoje plusy i minusy.

Zakładając nową spółkę, może Pan w umowie od podstaw ustalić zasady jej działania, ale wiąże się to z procedurą rejestracji spółki. Dołączenie do już istniejącej spółki oznacza z reguły akceptację kształtu i formy tej spółki, ale odpadają obowiązki związane z rejestracją i założeniem spółki.

Lubię To!

Oceń przydatność tekstu:

Ocena przydatności tekstu:

Oceń zrozumienie tekstu:

Ocena zrozumienia tekstu:

poleć pytanie znajomemu     wersja do druku