Autor: Łukasz Obrał

Czy rodzeństwo będzie miało prawo do zachowku z darowizny gospodarstwa rolnego?

W akcie notarialnym z 1990 r. całe gospodarstwo wraz z zabudowaniami (ponad 1 ha) zostało zapisane mojemu tacie z adnotacją, że jego ojciec (mój dziadek) ma dożywotną służebność osobistą polegającą na prawnym korzystaniu z jednego pokoju. Babcia nie żyje, mój tata ma troje rodzeństwa. Dziadek dotąd nie spisał testamentu. Czy w przypadku śmierci dziadka pozostałym jego dzieciom należy się zachowek? Czy jest jakaś możliwość, aby w razie jego śmierci gospodarstwo zapisane mojemu tacie nie została podzielone z tytułu zachowku pomiędzy jego rodzeństwo? Czy ewentualne przepisanie gospodarstwa na mnie i na brata (obaj jesteśmy pełnoletni) spowoduje, że wszelkie ewentualne roszczenia z tytułu zachowku nie będą możliwe?

Głównym powodem moich pytań jest fakt, że ogólne relacje z rodzeństwem ojca nie są dobre. Nie mamy złudzeń, że wszyscy oni po śmierci dziadka będą chcieli jak najwięcej zagarnąć dla siebie.

Pana dziadek mógł przekazać nieruchomości swojemu synowi, czyli Pańskiemu ojcu w drodze darowizny, ewentualnie w drodze umowy z następcą w trybie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin.

Spadkobiercami ustawowymi Pana dziadka są jego dzieci: Pana ojciec oraz troje rodzeństwa. W przypadku śmierci dziadka, jeżeli nie pozostawi on testamentu, każde z dzieci dziadka będzie dziedziczyło spadek w 1/4 udziału.

Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).

Według § 2 art. 991 K.c., jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.

Roszczenie o zachowek przysługuje uprawnionym nie tylko w sytuacji, w której spadkodawca pozostawił testament, ale również wówczas, kiedy ma miejsce dziedziczenie ustawowe, a uprawnieni do zachowku nie otrzymali go w wyniku dziedziczenia (spadkodawca nie pozostawił majątku lub wartość majątku pozostawionego w spadku jest mniejsza niż wartość przysługującego uprawnionym zachowku) lub w formie darowizny od spadkodawcy.

Należy też podkreślić, iż w kwestii zachowku należy wziąć pod uwagę, prócz art. 991 Kodeksu cywilnego, także inne przepisy tej ustawy, w szczególności art. 993, 994 i 995, które określają zasady doliczania do spadku darowizn, a także kwestii zapisów i poleceń.

Według art. 993 Kodeksu cywilnego przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów i poleceń, natomiast dolicza się do spadku, stosownie do przepisów poniższych, darowizny uczynione przez spadkodawcę.

Zgodnie z art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego, przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.

Natomiast art. 995 K.c. wskazuje, iż wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku.

Darowizna dokonana przez dziadka na rzecz Pana ojca nie jest drobną darowizną zwyczajowo przyjętą w danych stosunkach, a także jest darowizną na rzecz uprawnionego do zachowku (Pana ojciec również jest uprawnionym do zachowku). Dlatego też darowiznę na rzecz Pana ojca, jakiej dokonał Pana dziadek, zalicza się do spadku.

Zachowek należy obliczać biorąc pod uwagę czystą wartość spadku – a więc należy obliczyć wartość aktywów spadku i odjąć od tej wartości pasywa (długi spadkowe).

Następnie do spadku należy doliczyć darowizny uczynione przez spadkodawcę. Jak już powyżej wskazałem, nie dolicza się do spadku darowizn:

1. drobnych, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych;
2. dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.

Aby obliczyć zachowek należny dzieciom Pana dziadka, do wartości czynnej spadku należy doliczyć wartość darowizn uczynionych przez dziadka za jego życia.

Jeżeli w skład spadku po dziadku nie będzie wchodził żaden przedmiot majątkowy – dziadek nie pozostawi w chwili śmierci żadnego majątku, podstawą obliczenia zachowku należnego jego dzieciom będzie wartość przedmiotu darowizny.

Wartość przedmiotu darowizny należy obliczyć biorąc jego wartość na dzień wypłaty zachowku, z uwzględnieniem stanu na dzień dokonania darowizny. Jeżeli więc Pana ojciec ulepszył dom (np. dokonując w nim remontów i podniósł jego standard), to tych ulepszeń nie powinno się brać pod uwagę przy obliczaniu zachowku.

Jako że, gdyby miało miejsce dziedziczenie ustawowe, każde z dzieci Pana dziadka odziedziczyłoby spadek w 1/4 udziału, więc zachowek należny każdemu z dzieci to wartość 1/8 spadku (z doliczoną darowizną) ewentualnie 1/6 udziału, jeżeli uprawniony będzie trwale niezdolny do pracy w chwili śmierci dziadka.

Realizacja roszczenia o zachowek polega na zapłacie na rzecz uprawnionego kwoty pieniężnej odpowiadającej wartości, w przypadku Pana sprawy, 1/8 wartości spadku (z doliczoną darowizną) lub 1/6 wartości spadku.

Po śmierci dziadka rodzeństwo Pana ojca będzie mogło żądać od niego zapłaty zachowku. Pana ojciec musi się przygotować na to, że po śmierci dziadka będzie musiał (o ile uprawnieni wystąpią z takim roszczeniem) zapłacić na rzecz rodzeństwa kwotę pieniężną odpowiadającą wartości udziału 3/8 w nieruchomościach otrzymanych w darowiźnie, a jeżeli każdy z rodzeństwa w chwili śmierci dziadka będzie trwale niezdolnym do pracy, to nawet odpowiadającą wartości 1/2 wartości nieruchomości.

Zbycie przez Pana ojca nieruchomości otrzymanych w darowiźnie od dziadka nie spowoduje, że ojciec nie będzie odpowiadał za zachowek. W przypadku roszczenia o zachowek nie jest bowiem istotnym, czy przedmiot darowizny znajduje się nadal w majątku obdarowanego w chwili śmierci spadkodawcy.

Dzieci dziadka nie będą po nim dziedziczyły i nie będą uprawnionymi do zgłoszenia roszczenia o zachowek, jeżeli Pana dziadek skutecznie wydziedziczy swoje dzieci w testamencie.

Według art. 1008 Kodeksu cywilnego, spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku (wydziedziczenie), jeżeli uprawniony do zachowku:

1. wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
2. dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
3. uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Gdyby dziadek skutecznie wydziedziczył w testamencie swoje dzieci, np. ze względu na niedopełnianie przez nie obowiązków rodzinnych w stosunku do niego (obowiązek wzajemnego wspierania się, obowiązek alimentacyjny), to nie mogłyby one żądać od Pana ojca zachowku.

Ocena, czy wydziedziczenie było skuteczne, będzie należała do sądu. Rodzeństwo Pana ojca w toku postępowania, które odbędzie się po śmierci dziadka, będzie mogło wykazywać, że nie zaistniały przesłanki do wydziedziczenia ich lub dziadek im przebaczył przed swoją śmiercią.

Aby wydziedziczenie było skuteczne, zachowanie uprawnionego do zachowku musi być świadome i spowodowane okolicznościami, które leżą po jego stronie. Nie będą stanowiły podstawy wydziedziczenia zachowania spadkobiercy niezależne od jego woli, np. wówczas, kiedy dzieci niedopełniają obowiązków wobec Pana dziadka z powodu długotrwałego wyjazdu czy złego stanu zdrowia.

Jeżeli nie zaistnieją powyższe przesłanki, wydziedziczenie dokonane przez dziadka nie będzie skuteczne, a jeżeli rodzeństwo Pana ojca w chwili śmierci dziadka będzie miało dzieci, to wówczas one będą mogły ubiegać się o zachowek. Bowiem według art. 1011 Kodeksu cywilnego zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby przeżył on spadkodawcę.

Powyższa odpowiedź dotyczy sytuacji, w której dziadek przekazał nieruchomości Panu ojcu w drodze darowizny. W takiej sytuacji ojciec musi się liczyć z zapłatą na rzecz rodzeństwa zachowku.

Z inną sytuacją będziemy mieli do czynienia, jeżeli nieruchomości zostały przekazane Pana ojcu przez dziadka w trybie umowy o przekazanie następcy gospodarstwa rolnego.

Z Pana listu wynika, że gospodarstwo rolne zostało przekazane ojcu w roku 1990. Obowiązywała wówczas ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (j.t. Dz. U. z 1989 r. Nr 24, poz. 133). Ustawa ta dopuszczała zawarcie przez rolnika umowy z następcą. Przekazanie gospodarstwa rolnego następcy następowało w drodze umowy zawartej w formie aktu notarialnego.

Jeżeli Pana dziadek zawarł z ojcem nie umowę darowizny, a notarialną umowę przekazania gospodarstwa rolnego w trybie przewidzianym przez ustawę o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin, to będzie to dla Pana ojca bardzo korzystna sytuacja.

Orzecznictwo sądowe stoi bowiem na stanowisku, że takie przekazanie gospodarstwa nie jest uznawane za darowiznę i dlatego nie uwzględnia się wartości przekazanego gospodarstwa przy obliczaniu zachowku należnego uprawnionemu.

W uchwale Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z dnia 19 lutego 1991 r. (sygn. akt. III CZP 4/91) stwierdzono, iż wartości gospodarstwa rolnego przekazanego następcy na podstawie art. 52 ust. 1 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. z 1977 r. Nr 32, poz. 140) nie uwzględnia się przy ustalaniu zachowku.

W wyroku z dnia 19 lipca 2006 r. (sygn. akt. VI ACa 99/2006) Sąd Apelacyjny w Warszawie wskazał, iż umowa o przekazanie gospodarstwa rolnego następcy w zamian za świadczenie z ubezpieczenia społecznego wobec zawarcia w niej elementów z różnych dziedzin prawa ma niejednorodny charakter, jednakże ze względu na zakres regulacji oraz cel, jakiemu ma służyć, nie może być ona z punktu widzenia zachowku traktowana tak, jak umowa darowizny w rozumieniu przepisu art. 888 § 1 K.c., a tylko takie darowizny doliczane są do spadku przy obliczaniu zachowku po myśli przepisu art. 993 K.c.

Sądy, odmawiając zaliczenia wartości gospodarstwa rolnego przekazanego następcy do spadku przy obliczaniu zachowku, powołują się przede wszystkim na niejednorodny charakter umowy z następcą, co powoduje, że takiej umowy nie można uznać za darowiznę.

Lubię To!

Oceń przydatność tekstu:

Ocena przydatności tekstu:

Oceń zrozumienie tekstu:

Ocena zrozumienia tekstu:

poleć pytanie znajomemu     wersja do druku