Opublikowane: 13.07.2005 | Zaktualizowane:

Zasady odpowiedzialności spadkobierców za zobowiązania spadkodawcy

Wyrok z dnia 13 lipca 2005 r. (sygn. akt III AUa 535/05)

Zasady odpowiedzialności spadkobierców za zobowiązania spadkodawcy z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne regulują przepisy ustawy z dnia 29.08.1997 r. Ordynacja Podatkowa (Dz. U. Nr 137, poz. 926 z późn. zm.). Zgodnie z art. 98 tej ustawy do odpowiedzialności za zobowiązania spadkodawcy stosuje się przepisy Kodeksu Cywilnego o przyjęciu i odrzuceniu spadku oraz odpowiedzialności za długi spadkowe.

Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych po rozpoznaniu w dniu 13 lipca 2005 r. w B. sprawy z wniosku A. P., K. P., S. P., R. P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. o odpowiedzialność spadkobiercy za zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne na skutek apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. od wyroku Sądu Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Ł. III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 4 lutego 2005 r. sygn. akt III U 61/05 oddalił apelację.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Z. odpowiedzialnością w dniu 22.11.2004 r. wydał 4 decyzje dotyczące zobowiązań zmarłego S.M.P. z tytułu: nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne za okres od 05.1999 r. do 10.2000 r. i od 06.2002 r. w kwocie 5.635,93 zł łącznie z odsetkami naliczonymi na dzień otwarcia spadku w wysokości 4.622,60 zł oraz na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres od 06.1999 r. do 10.2000 r. i 06.2002 r. w kwocie 467,21 zł łącznie z odsetkami naliczonymi na dzień otwarcia spadku w wysokości 380,70 zł.

W wydanych decyzjach naliczonymi zaległościami z wskazanych wyżej tytułów organ rentowy obciążył spadkobierców zmarłego tj. żonę A. P. oraz jego dzieci: K.P., S.P. i R.P.

W odwołaniu od w/w decyzji wymienieni spadkobiercy wskazali, iż każdy z nich jest spadkobiercą ubezpieczonego w ¹/4 części masy spadkowej, a w skład spadku po zmarłym wchodzi w zasadzie tylko samochód marki Mercedes z roku 1981 nie przedstawiający większej wartości. Obecnie zaś znajdują się w bardzo trudnej sytuacji materialnej i nie posiadają jakichkolwiek środków pieniężnych na pokrycie zaległych składek.

Postanowieniem z dnia 18.01.2005 r. na zasadzie art. 219 k.p.c. Sąd Okręgowy połączył sprawy z tych odwołań do łącznego rozpoznania i rozstrzygnięcia. Wyrokiem z dnia 4 lutego 2005 r. zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że ograniczył odpowiedzialność A.P., K.P., S.P. i R.P. za zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych do wartości ustalonego w inwentarzu stanu czynnego spadku po zmarłym S.M.P.

Sąd Okręgowy oparł swoje rozstrzygnięcie na następujących ustaleniach:

S.M.P. zmarły w dniu 30.06.2002 r. pozostawił nie uregulowane składki: na ubezpieczenie społeczne za okres od 05.1999 r. do 10.2000 r. i od 06.2002 r. w kwocie 5.635,93 zł łącznie z odsetkami naliczonymi na dzień otwarcia spadku w wysokości 4.622,60 zł oraz na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres od 06.1999 r. do 10.2000 r. i 06.2002 r. w kwocie 467,21 zł łącznie z odsetkami naliczonymi na dzień otwarcia spadku w wysokości 380,70 zł, a należne ZUS z tytułu prowadzonej przez niego działalności gospodarczej "Usługi Transportowe". Wysokość tych należności nie była kwestionowana przez spadkobierców.

Postanowieniem z dnia 13.01.2003 r. w sprawie I Ns 824/02 Sąd Rejonowy w Ł. stwierdził, że spadek po S.M.P. na podstawie ustawy nabyli: żona A.P., córka K.P. syn S.P., syn R.P. w częściach po ¹/4 każdy z wymienionych spadkobierców.

Spadkobiercy nie dokonali działu spadku ani przed sądem ani zawarli żadnej umowy w tym zakresie. Sąd Okręgowy podkreślił, że zasady odpowiedzialności wnioskodawców regulują przepisy Ordynacji podatkowej. Zgodnie bowiem z art. 31 ustawy z dnia 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 1998 r., Nr 137, poz. 887 z późn. zm.) szczegółowo wymienione w nim przepisy ustawy z dnia 29.08.1997 r. Ordynacja podatkowa (m.in. art. 97 § 1, § 2 pkt 1 - 2 i 4 - 5, art. 100 § 1) stosuje się odpowiednio do należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, a na podstawie art. 32 - także do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.

Stosownie zaś do wskazanych wyżej przepisów Ordynacji podatkowej (przy odpowiednim ich stosowaniu), spadkobiercy ubezpieczonego przejmują przewidziane w przepisach dotyczących ubezpieczenia społecznego, majątkowe prawa i obowiązki spadkodawcy (art. 97 ust. 1). Organ rentowy właściwy ze względu na ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy orzeka w odrębnej decyzji o zakresie odpowiedzialności poszczególnych spadkobierców (art. 100). Do ich odpowiedzialności za zobowiązania z tytułu składek stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego o przyjęciu i odrzuceniu spadku oraz o odpowiedzialności za długi spadkowe (art. 98 ust. 1).

W świetle zaś tych przepisów Kodeksu cywilnego Sąd Okręgowy uznał, że wadliwym było ustalenie przez organ rentowy tego, iż odwołujący się nabyli spadek wprost (czyli bez ograniczeń odpowiedzialności za długi spadkowe).

Sąd Okręgowy podniósł bowiem, że w myśl art. 1015 § 2 k.c. brak oświadczenia spadkobiercy w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swego powołania jest jednoznaczny z prostym przyjęciem spadku. Jednakże gdy spadkobiercą jest osoba nie mająca pełnej zdolności do czynności prawnych (a takimi byli K.P. ur. 01.11.1991 r. i R.P. ur. 07.12.1986 r.) brak oświadczenia spadkobiercy w terminie jest jednoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

W sytuacji zaś, gdy jeden ze spadkobierców przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza, uważa się, że także spadkobiercy, którzy nie złożyli w terminie żadnego oświadczenia, przyjęli spadek z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1016 k.c.), zaś w sprawie bezspornym jest, że żaden ze spadkobierców S.P. w terminie 6 miesięcy od daty otwarcia spadku, a więc do dnia 30.12.2002 r. nie złożył oświadczenia o przyjęciu spadku. Biorąc więc pod uwagę, że R.P. i K.P. - jako małoletni - nie posiadali pełnej zdolności do czynności prawnych należy stwierdzić, iż przyjęli oni spadek z dobrodziejstwem inwentarza, a w konsekwencji stosownie do treści wskazanego art. 1016 k.c. również pozostali spadkobiercy tj. A.P. i S.P. mimo upływu wskazanego terminu 6 miesięcznego również przyjęli spadek z dobrodziejstwem inwentarza.

W świetle powyższego Sąd uznał, iż wobec nabycia spadku z dobrodziejstwem inwentarza oraz wobec niedokonania dotychczas działu spadku - do odpowiedzialności spadkobierców znajdzie zastosowanie art. 1031 § 2 k.c., w świetle którego spadkobierca, który nabył spadek z dobrodziejstwem inwentarza ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe tylko do wartości ustalonego w inwentarzu stanu czynnego spadku. Zdaniem Sądu Okręgowego organ rentowy wydając decyzję o zakresie odpowiedzialności poszczególnych spadkobierców za zobowiązania Sławomira M.P. wobec ZUS winien był zaznaczyć, iż odpowiedzialność tą ograniczyć do wartości ustalonego w inwentarzu stanu czynnego spadku po S.M.P. Sąd podkreślił, że by organ rentowy mógł właściwie ustalić zakres odpowiedzialności spadkobierców powinien uprzednio dokonać dział spadku, bowiem mimo nabycia spadku z dobrodziejstwem inwentarza nie spisano dotychczas tego inwentarza.

Mając powyższe na uwadze Sąd Okręgowy na zasadzie art. 477¹⁴ § 2 k.p.c. orzekł jak w sentencji.

Apelację od powyższego wyroku wniósł organ rentowy.

Na podstawie art. 367 § 1 i 2 k.p.c. zaskarżył powyższy wyrok w całości zarzucając:

- naruszenie prawa materialnego przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie,

- sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego.

Wskazując na te podstawy apelacji wnosił o uchylenie bądź zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania.

W uzasadnieniu apelacji organ rentowy nie kwestionował ograniczenia odpowiedzialności wnioskodawców do wartości ustalonego w inwentarzu stanu czynnego spadku po zmarłym S.M.P. lecz podnosił, że wartość ta powinna być określona kwotowo tj. do kwoty zgłoszonej jako wartość spadku do Urzędu Skarbowego.

Sąd Apelacyjny ustalił i zważył, co następuje:

Apelacja nie jest zasadna.

Rozpoznając niniejszą sprawę Sąd Okręgowy zebrał wszechstronny materiał dowodowy i ocenił go należycie zgodnie z przesłankami z art. 233 k.p.c.

Sąd Apelacyjny w całości podziela te ustalenia i ich ocenę przyjmując za własne.

Zgodnie z art. 98 ustawy z 29.08.1997 r. Ordynacja podatkowa do odpowiedzialności za zobowiązania spadkodawcy stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego o przyjęciu i odrzuceniu spadku oraz o odpowiedzialności za długi spadkowe. Ze zgromadzonego przed Sądem Okręgowym materiału dowodowego wynika, że wnioskodawcy przyjęli spadek z dobrodziejstwem inwentarza na podstawie art. 1031 § 2 k.c. Zgodnie z powołanym przepisem w razie przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza, spadkobierca ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe tylko do wartości ustalonego w inwentarzu stanu czynnego spadku.

Mimo nie kwestionowania takiej zasady odpowiedzialności organ rentowy na etapie postępowania apelacyjnego nie przestawił żadnego dowodu, że jako wierzyciel poczynił kroki w celu ustalenia wysokości wartości masy czynnej spadku. W aktach rentowych brak jest protokołu spisu inwentarza. Złożony wniosek o zwrócenie się do Urzędu Skarbowego o podanie wartości spadku po S.P. zdaniem Sądu Apelacyjnego nic mógł być uznany za wystarczający krok w celu ustalenia wysokości wartości masy czynnej spadku wobec jednoznacznego oświadczenia A.P., że takiego zgłoszenia wartości spadku do Urzędu Skarbowego nie dokonała.

Brak było również podstaw, aby na etapie postępowania apelacyjnego taką odpowiedzialność ograniczyć do kwoty wartości samochodu marki Mercedes wynikającej z oceny rzeczoznawcy wobec braku podstaw do przyjęcia, iż istotnie stanowi to jedyną wartość czynnej masy spadkowej.

Mając na uwadze powyższe uznać należy, że zaskarżony wyrok odpowiada prawu.

Zgodzić się należy z Sądem Okręgowym, że to organ rentowy jako bezsporny wierzyciel powinien ustalić wartość czynnej masy spadkowej.

Końcowo podnieść należy, że o ile przeniesienia na spadkobierców odpowiedzialności za zaległe składki obciążające spadkodawcę następuje na podstawie wymienionych przepisów art. 98 i 100 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych to umorzenie tych należności może nastąpić dopiero po uprawomocnieniu się decyzji o przeniesieniu odpowiedzialności na spadkobierców, zaś przesłanki umorzenia wymienione są w art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz w rozporządzeniu Ministra Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej z 31 VII 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 141 poz. 1365) bez odesłania do przepisów Ordynacji i będą mogły być przedmiotem odrębnej decyzji ZUS - o ile skarżący złożą do organu rentowego odpowiedni wniosek o umorzenie należności. Z tych też wszystkich względów orzeczono jak w sentencji (art. 385 k.p.c.).

poleć uchwałę znajomemu     wersja do druku