Opublikowane: 30.11.-1 | Zaktualizowane:

Umowa dożywocia

Postanowienie Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z 2001-08-08, I CKN 1123/99

Do majątku wspólnego małżonków należy udział w nieruchomości odpowiadający wielkości udziału w tej nieruchomości nabytego w czasie trwania wspólności przez jedno z małżonków w ramach nabycia udziału w spadku w drodze umowy dożywocia w sytuacji, gdy małżonek ten jest także jednym ze spadkobierców i w wyniku działu spadku przyznana mu została część nieruchomości odpowiadająca nabytemu przez niego udziałowi w spadku i udziałowi, który odziedziczył bezpośrednio po spadkobiercy.

Postanowieniem z dnia 10.3.1999 r. Sąd Okręgowy w O. oddalił apelację uczestniczki postępowania Krystyny K. od postanowienia wstępnego Sądu Rejonowego w S. wydanego w sprawie o podział majątku wspólnego byłych małżonków Aleksandra i Krystyny K., którym ustalone zostało, że w skład majątku wspólnego wchodzi udział wynoszący 2/3 części bliżej opisanej w tym postanowieniu nieruchomości, położonej w S. o powierzchni 56,8145 ha. Postanowienie to wydane zostało na podstawie ustaleń, według których Aleksander i Krystyna K. pozostawali w związku małżeńskim od dnia 31.12.1970 r. do dnia 7.2.1997 r.; w dniu 30.1.1966 r. zmarł ojciec uczestniczki postępowania August K., który był właścicielem nieruchomości położonej w S. i J. o powierzchni 95,15 ha; spadek po nim nabyli: żona Emma K. oraz dzieci Robert K., Renata A. K. i uczestniczka postępowania po 1/4 części; zawartą w dniu 28.4.1972 r. umową dożywocia Emma K. i Renata A. K., w zamian za zapewnienie im dożywotniego utrzymania - wykonanie którego to obowiązku miało być spełnione z dochodów z majątku odrębnego uczestniczki postępowania, a zatem z majątku wspólnego jej i wnioskodawcy - w ramach zbycia swoich udziałów w spadku po Auguście K. przeniosły na uczestniczkę swoje udziały w nieruchomości, nabyte przezeń w drodze dziedziczenia po ich mężu i ojcu; ugodą sądową zawartą w dniu 8.11.1972 r. pomiędzy uczestniczką postępowania i Robertem K. dokonany został dział spadku po Auguście K., w wyniku którego uczestniczce postępowania przypadła nieruchomość, której dotyczy postanowienie wstępne; w dniu 19.11.1997 r. wnioskodawca Aleksander K. złożył oświadczenie, którym potwierdził umowę dożywocia zawartą przez byłą żonę. W tych okolicznościach Sąd Rejonowy przyjął - i stanowisko to Sąd Okręgowy uznał za prawidłowe - że majątkiem odrębnym uczestniczki postępowania jest tylko udział w nieruchomości objętej postanowieniem wstępnym bezpośrednio nabyty przez nią w drodze dziedziczenia po ojcu (1/3), natomiast w pozostałej części (2/3) nieruchomość ta stanowi dorobek byłych małżonków K., gdyż w tej części nabycie przez uczestniczkę postępowania udziałów w nieruchomości nie było nabyciem w drodze dziedziczenia, a nabycie to nastąpiło w czasie trwania wspólności majątkowej istniejącej pomiędzy małżonkami.
Postanowienie wymienione na wstępie zaskarżyła kasacją uczestniczka postępowania. Jako podstawy kasacji powołano w niej: 1) naruszenie prawa materialnego, polegające na niezastosowaniu art. 33 pkt 2 KRO i niewłaściwym zastosowaniu "art. 32 pkt 1 KRO" oraz 2) "nieprawidłowe ustalenia wpływu umowy dożywocia na faktyczne obciążenie majątku wspólnego (art. 393[1] pkt 2 KPC)". W kasacji zawarty został wniosek o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w S. lub Sądowi Okręgowemu w O.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
1. Podstawa kasacji, przytoczona w niej z powołaniem się na art. 393[1] pkt 2 KPC, nie nadaje się do rozpoznania. W kasacji bowiem nie wskazane zostały przepisy postępowania, których naruszenie zarzuca skarżąca. Jest to brak kasacji, który gdyby kasacja nie oparta została na prawidłowo przytoczonej podstawie naruszenia prawa materialnego (art. 393[1] pkt 1 KPC), uzasadniałby jej odrzucenie (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11.3.1997 r., III CKN 13/97, OSNC 1997, nr 8, poz. 114).
2. Przy rozpoznawaniu podstawy kasacji dotyczącej naruszenia prawa materialnego (art. 393[1] pkt 1 KPC) Sąd Najwyższy związany jest stanem faktycznym stanowiącym podstawę wydania zaskarżonego orzeczenia, wynikającym z jego uzasadnienia. Okoliczności faktyczne przytoczone w uzasadnieniu kasacji, które odbiegają od okoliczności ustalonych w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia (wprost lub w związku z treścią uzasadnienia postanowienia sądu pierwszej instancji) nie mogły więc być wzięte pod uwagę przez Sąd Najwyższy.
W okolicznościach faktycznych rozpoznawanej sprawy, które są miarodajne dla rozpoznania kasacji, rozstrzygnięcie, czy zaskarżone postanowienie narusza prawo materialne przez niezastosowanie art. 33 pkt 2 KRO i niewłaściwe zastosowanie art. 32 § 1 KRO (omyłkowo powołanego w kasacji jako art. 32 pkt 1 KRO) zależy od odpowiedzi na pytanie, czy w skład majątku wspólnego małżonków wchodzi udział w nieruchomości w sytuacji, gdy w czasie trwania wspólności nabyte zostały przez jedno z małżonków w drodze umowy dożywocia udziały we współwłasności nieruchomości pochodzące ze spadku, który w części nabył także ten małżonek, i w wyniku działu tego spadku przypadła mu nieruchomość odpowiadająca nabytym przezeń udziałom w spadku i udziałowi, który nabył on bezpośrednio w drodze dziedziczenia.
Poszukując odpowiedzi na powyższe pytanie można spotkać różne poglądy wyrażone w doktrynie co do zagadnień związanych z kwestiami mającymi znaczenie dla tej odpowiedzi. Niektóre z tych poglądów zostały powołane w uzasadnieniu kasacji. Nie przekonują one jednak o niezasadności stanowiska zajętego w zaskarżonym postanowieniu.
W powołanej w uzasadnieniu postanowienia Sądu Rejonowego uchwale z dnia 18.9.1989 r., III CZP 80/89 (OSP 1990, nr 10, poz. 357) Sąd Najwyższy uznał, że udział we współwłasności nieruchomości nabyty przez jedno z małżonków w zamian za dożywocie ze wspólnie osiąganych dochodów w czasie trwania wspólności ustawowej wchodzi do dorobku małżonków. Pogląd ten ma zwolenników wśród przedstawicieli doktryny, którzy zasadnie dodają, że trudno sobie wyobrazić, żeby ze względu na charakter świadczeń, do spełnienia których zobowiązany jest nabywca udziału we współwłasności nieruchomości względem dożywotnika, przedmiot nabycia nie był objęty ustawową wspólnością majątkową. Kasacja nie dostarcza dostatecznych argumentów, żeby pogląd ten skutecznie zakwestionować.
Okoliczność, że nabyte przez uczestniczkę postępowania w zamian za dożywocie udziały we współwłasności nieruchomości pochodziły ze spadku po Auguście K., którego spadkobierczynią jest także uczestniczka, jest bez znaczenia dla oceny, czy udziały te weszły do majątku wspólnego nabywczym i jej męża. Dla oceny tej jest bowiem obojętne źródło nabycia tych udziałów przez ich zbywczynie - matkę i siostrę uczestniczki postępowania. Udziały te uczestniczka nabyła zaś nie w wyniku dziedziczenia po swoim ojcu, ale w wyniku umowy dożywocia zawartej w czasie trwania małżeńskiej wspólności majątkowej.
Podobnie należy ocenić objęcie działem spadku po Auguście K. udziałów we współwłasności nieruchomości nabytych przez uczestniczkę postępowania w ramach nabycia przez nią udziałów w spadku po tym spadkodawcy w zamian za dożywocie, w wyniku którego to działu uczestniczce przypadła nieruchomość określona w postanowieniu wstępnym. Okoliczność ta nie wpłynęła na to, że nabyte udziały weszły do majątku wspólnego uczestniczki i jej męża. W wyniku dokonanego działu spadku nabyte udziały w zakresie odpowiadającym ich wielkości jedynie "weszły w skład" nieruchomości przyznanej uczestniczce postępowania. Nie zmieniło to faktu ich przynależności do majątku wspólnego.
Z przytoczonych względów kasacja jako nie mająca usprawiedliwionych podstaw podlegała oddaleniu (art. 393[12] KPC).

poleć uchwałę znajomemu     wersja do druku