Opublikowane: 30.11.-1 | Zaktualizowane:

Gospodarstwo rolne

Postanowienie Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z 2001-10-04, I CKN 402/00

Gospodarstwo rolne przekazane na podstawie ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140 ze zm.) następcy pozostającemu w ustroju wspólności majątkowej stanowi dorobek małżonków.

Zaskarżone postanowienie zapadło w następującym stanie faktycznym. Małżeństwo wnioskodawczyni Antoniny G. i uczestnika Mieczysława G. zawarte w dniu 11.10.1980 r. rozwiązane zostało przez rozwód wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w K. z dnia 16.12.1996 r. Przez okres jego trwania małżonkowie pozostawali w ustroju wspólności majątkowej małżeńskiej. Wspólnie z rodzicami uczestnika prowadzili gospodarstwo rolne powierzchni 9,65 ha. Umową z dnia 25.3.1982 r. sporządzoną przez Naczelnika Gminy w K. rodzice uczestnika Teresa i Stanisław G. przekazali synowi, na podstawie ustawy z dnia 27.10.1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140 ze zm.) własność i posiadanie tego gospodarstwa. Na tej podstawie w prowadzonej dla przedmiotowej nieruchomości księdze wieczystej dokonany został wpis prawa własności na rzecz uczestnika.
Rozstrzygając postanowieniem wstępnym z dnia 11.5.1998 r. kwestię przynależności przedmiotowego gospodarstwa do dorobku małżonków Antoniny i Mieczysława G. na tle regulacji art. 32 § 1 33 pkt 2 KRO, Sąd Rejonowy w S. decydujące znaczenie w tej mierze przyznał obowiązującemu ustrojowi majątkowemu małżonków i uznał, że w razie, gdy następca, któremu rolnik przekazuje gospodarstwo rolne podlega ustrojowi wspólności ustawowej nabyte w ten sposób gospodarstwo stanowi dorobek małżonków. Zdaniem tego Sądu przyjęcie, w stanie faktycznym niniejszej sprawy, gdy oboje małżonkowie wspólnie prowadzili przedmiotowe gospodarstwo rolne od 1981 r., że stanowi ono majątek odrębny uczestnika pozostawałoby w sprzeczności z traktowaniem gospodarstwa rolnego jako całości i rodzinnego warsztatu pracy, którego należyte funkcjonowanie zależne jest od aktywnego współdziałania małżonków.
Podzielając zaprezentowany pogląd prawny Sąd Wojewódzki w K. zaskarżonym obecnie postanowieniem oddalił apelację uczestnika od powyższego postanowienia. Uzasadniając swoje stanowisko odniósł się do istniejącego w piśmiennictwie sporu co do charakteru umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy w trybie ustawy z 27.10.1977 r. przyłączając się do poglądu, że umowa ta ze względu na swoje odrębności jest inną umową niż wymienione w katalogu umów w kodeksie cywilnym, a co za tym idzie o przynależności przekazanego gospodarstwa do dorobku małżonków lub majątku odrębnego małżonka następcy przesądza łączący ich ustrój majątkowy. Przemawia za tym także treść, nie podlegającego wykładni rozszerzającej art. 33 KRO, którego wyczerpujące wyliczenie źródeł nabycia majątku odrębnego nie wymienia gospodarstwa rolnego przekazanego następcy.
Wniesiona przez uczestnika kasacja, z powołaniem się na podstawę naruszenia prawa materialnego zarzuca naruszenie, przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 33 pkt 2 i art. 32 § 1 KRO oraz art. 43 ust. 1 i ust 3 ustawy dnia 27.10.1977 r. W jej uzasadnieniu skarżący polemizuje z tezą, że umowa przekazania gospodarstwa rolnego nie jest umową darowizny.
We wnioskach kasacji domaga się uchylenia zaskarżonego postanowienia oraz postanowienia sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania lub uchylenia obu postanowień i rozstrzygniecie co do istoty sprawy, przez oddalenie wniosku o ustalenie, że przedmiotowe gospodarstwo wchodzi w skład majątku dorobkowego stron.
Sąd Najwyższy zważył co następuje:
Na tle zagadnienia zaliczenia do majątku małżonków gospodarstwa rolnego nabytego przez następcę na podstawie ustawy z dnia 27.10.1977 r. zarysował się w piśmiennictwie przedmiotu spór dotyczący charakteru prawnego umowy o przekazanie gospodarstwa rolnego następcy, a w konsekwencji także dopuszczalności zastosowania do jej skutków prawnych art. 33 pkt 2 KRO. W sporze tym sformułowane zostały dwa przeciwstawne poglądy. Według pierwszego z nich umowa o przekazanie gospodarstwa rolnego jest cywilnoprawną pozakodeksową umową nazwaną o swoistym charakterze, ściśle określoną co do przedmiotu, podmiotów i formy, której celem nie jest obdarowanie następcy lecz uzyskanie świadczenia od państwa. Ten charakter nie pozwala na stosowanie do niej, także w drodze analogii, w zakresie w jakim kolidowałoby to z istotą i celami przekazania gospodarstwa rolnego następcy, przepisów kodeksu cywilnego (analogicznie także kodeksu rodzinnego) dotyczących darowizny. Przekazane na jej podstawie gospodarstwo rolne nie jest więc objęte wyłączeniem z art. 33 pkt 2 KRO i wchodzi w skład majątku wspólnego małżonków pozostających w ustroju wspólności majątkowej, zgodnie z zawartą w art. 32 § 1 KRO regułą nabywania praw do tego majątku. Drugi z poglądów głosi natomiast, że mamy do czynienia z umową darowizny w rozumieniu art. 888 i nast. KC, a uzyskanie świadczeń przez przekazującego pozostaje bez wpływu na taki jej charakter, gdyż nie następuje to kosztem darczyńcy lecz osoby trzeciej (państwa). Jako przedmiot wymieniony w art. 33 pkt 2 KRO przekazane następcy - w warunkach uprzednio określonych -gospodarstwo rolne, z mocy samego prawa wchodzi zatem do jego majątku odrębnego.
Konsekwentne i utrwalone jest natomiast co do omawianej kwestii stanowisko judykatury, która opowiedziała się za pierwszym z przytoczonych poglądów (vide uchwała SN z dnia 16.7.1980 r., III CZP 44/80, OSNC 1981, nr 2-3, poz. 24, uchwała SN z dnia 19.2.1991 r., III CZP 4/91, OSNC 1991, nr 8-9, poz. 103, uchwała SN z dnia 14.10.1992 r., III CZP 125/92, OSNC 1993, nr 4, poz. 58, uchwała SN z dnia 25.3.1992 r., III CZP 19/92, OSNC nr 9, poz. 163, uchwała SN z dnia 8.9.1993 r., III CZP 121/93, OSNC 1994, nr 5, poz. 97). Stanowisko to podziela także Sąd Najwyższy w obecnym składzie uznając trafność wywodzących się z przytoczonej wyżej argumentacji racji jurydycznych, na których zostało ono oparte. Na rzecz swoistości umowy o przekazanie gospodarstwa następcy dodatkowo przemawia, umacniająca jej odrębność w stosunku do umowy darowizny treść art. 119 ust. 2 ustawy z dnia 20.12.1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (tekst jedn. Dz. U. z 1993 r. Dz. U. Nr 71, PJZ. 342) wprowadzającego - na szczególnych warunkach - ochronę rolnika przekazującego gospodarstwo następcy (której nie zapewniała sama ustawa z 1977 r.) w postaci możliwości rozwiązania umowy, na wypadek zachowań następcy dających się określić mianem niewdzięczności, a polegających na uporczywym postępowaniu wobec rolnika w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, dopuszczeniu się względem rolnika albo jednej z najbliższych mu osób obrazy czci bądź umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu albo wolności lub uporczywym nie wywiązywania się ze swoich obowiązków względem rolnika wynikających z umowy lub przepisów prawa. Nie można też tracić z pola widzenia wspierających zajęte stanowisko argumentów wywodzących się wykładni funkcjonalnej, które przywołał sąd pierwszej instancji, odwołujących się do celo'.. omawianej ustawy i w tym kontekście społecznych skutków zawartych w niej unormowań tj. z jednej strony zapewnienia rolnikowi zaopatrzenia, na wypadek inwalidztwa i spowodowanej wiekiem niezdolności do prowadzenia gospodarstwa, z drugiej zaś zapewnienia wspólnej egzystencji następcy i jego rodzin - z pracy na gospodarstwie mającym charakter przedsiębiorstwa rodzinnego. Umowa o przekazanie gospodarstwa rolnego następcy zachowała swój szczególny charakter także w ustawie z 14.12.1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268 ze zm.)
Poczynione rozważania nie wyczerpują jednakże zakresu omawianego zagadnienia zaliczenia do majątku małżonków gospodarstwa rolnego przekazanego następcy, bowiem w związku z treścią art. 43 ust 1 ustawy z dnia 27.10.1977 r. którego naruszenie zarzuca skarżący, powstaje dalsza, wymagająca rozstrzygnięcia wątpliwość dotycząca stosunku tego przepisu do art. 32 KRO a na tym tle pytanie czy - jak podnosi to skarżący - przepis ten rozszerza katalog przedmiotów majątkowych zaliczanych do majątku odrębnego małżonka i daje podstawę do przyjęcia, iż stanowi go gospodarstwo rolne nabyte przez następcę w trybie tej ustawy.
Zgodnie z jej art. 43 ust.. 1 gospodarstwo rolne może być przekazane tylko jednemu następcy, a jeżeli następcą pozostaje w związku małżeńskim także obojgu małżonkom. Przytoczone unormowanie określa krąg podmiotów uprawnionych do przejęcia gospodarstwa rolnego ustanawiając zarazem wyjątek od zasady, że gospodarstwo może być przekazane jednej tylko osobie, przez dopuszczenie przekazania go również małżonkom. Treść normatywna cytowanego przepisu, wykładanego na tle pozostałych postanowień ustawy określających jej przedmiot, nie odnosi się jednak w żaden sposób, do zawartej w art. 32 KRO zasady zaliczania nabytego przedmiotu majątkowego do majątku wspólnego ani też określonych w art. 33 KRO wyłączeń do niej, gdyż kwestii tych - tak jak i jego ust. 3 - w ogóle nie dotyczy. Nieuprawnione jest więc prezentowane przez skarżącego zapatrywanie na wykładnię tego przepisu, jako lex specialis w stosunku do art. 32 KRO, rozszerzającego zawarty w art. 33 KRO katalog przedmiotów, stanowiących majątek odrębny małżonka, który ma charakter zamknięty.
Podstawą dla oceny przynależności gospodarstwa rolnego przekazanego małżonkom w trybie omawianej ustawy pozostają więc przepisy art. 32 i 33 KRO, zaś decydujące znaczenie dla określenia czy przekazane gospodarstwo rolne stanowi dorobek małżonków ma obowiązujący ich ustrój majątkowy.
I tak w razie, gdy:
- rolnik przekazuje gospodarstwo obojgu małżonkom pozostającym we wspólność majątkowej, nabywają je na zasadach wspólności,
- małżonkowie którym rolnik przekazuje gospodarstwo pozostają w rozdzielności majątkowej nabywają na współwłasność w częściach ułamkowych,
- rolnik przekazuje gospodarstwo jednemu tylko małżonkowi jako następcy, a małżonków obowiązuje ustrój rozdzielności majątkowej, nabyte w ten sposób gospodarstwo staje się własnością tylko tego następcy,
- rolnik następca, któremu przekazane zostaje gospodarstwo pozostaje w ustroju wspólności ustawowej nabyte gospodarstwo stanowi dorobek małżonków.
Stosownie do art. 33 pkt 1 KRO majątek odrębny następcy stanowić będzie także gospodarstwo rolne przekazane mu w trybie tej ustawy przed zawarciem związku małżeńskiego, jeżeli małżonkowie nie zawarli umowy majątkowej małżeńskiej rozszerzającej zakres majątku wspólnego.

poleć uchwałę znajomemu     wersja do druku