Opublikowane: 30.11.-1 | Zaktualizowane:

Akt własności ziemi

Postanowienie Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z 2002-09-11, V CKN 1232/00

Akt własności ziemi wydany na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz.U. nr 27, poz. 250 ze zm.) w stosunku do jednego z małżonków nie przesądzał o przynależności w dniu 4 listopada 1971 r. uwłaszczonej nieruchomości rolnej do majątku tego małżonka.

Zaskarżonym postanowieniem, Sąd Okręgowy w Częstochowie oddalił apelację uczestnika postępowania od postanowienia Sądu Rejonowego w Częstochowie, mocą którego dokonano podziału majątku dorobkowego stron.
Sąd Okręgowy uznał za bezzasadny zarzut odnośnie do błędnego zaliczenia do majątku wspólnego nieruchomości rolnej o powierzchni 0,39 ha położonej w Z., objętej aktem własności ziemi nr 4512/83 z dnia 1 października 1977 r., jak również zarzut dotyczący błędnego ustalenia, że samochód osobowy "Fiat 126p" nr rej. (...) został darowany wnioskodawczyni i przez to nie należał do majątku podlegającego podziałowi. Sąd Okręgowy zaaprobował pogląd wyrażony w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 16 listopada 1987 r. III CZP 64/87, że nieruchomość rolna nabyta na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych przez jedno z małżonków wchodzi w skład majątku dorobkowego, jeżeli w dniu wejścia w życie tej ustawy małżonkowie pozostawali w ustroju majątkowej wspólności ustawowej.
Co do samochodu Sąd Okręgowy wskazał, że o darowiźnie na rzecz wnioskodawczyni zeznali świadkowie Henryk A. i Mariola L., a uczestnik nie kwestionował tych dowodów ani nie przedstawił innych, które by potwierdzały tezę, że przedmiotowy samochód stanowił dorobek małżeński.
W kasacji uczestnik postępowania zarzucił naruszenie prawa materialnego art. 33 pkt 2 k.r.iop. przez przyjęcie, że nieruchomość położona w Z. stanowi majątek dorobkowy stron, mimo że została nabyta przez skarżącego w wyniku nieformalnej darowizny uczynionej tylko na jego rzecz oraz przez przyjęcie, że samochód osobowy "Fiat 126p" nr rej. (...) nie wchodzi w skład majątku dorobkowego. Zarzucił też naruszenie przepisów postępowania - art. 385 k.p.c. przez oddalenie apelacji, mimo że była ona zasadna. Skarżący wskazał, że w kwestii przynależności nieruchomości rolnej nabytej przez jedno z małżonków na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy uwłaszczeniowej, Sąd Najwyższy wyrażał różne poglądy, m.in. że nieruchomość taka stanowi majątek odrębny małżonka nieformalnie obdarowanego. Podniósł też, że przedłożył w sądzie pierwszej instancji umowy sprzedaży na okoliczność, że samochód "Fiat 126p" nr rej. (...) wnioskodawczyni kupiła za cenę uzyskaną ze sprzedaży innego samochodu stanowiącego majątek wspólny stron, których to dowodów nie uwzględnił sąd pierwszej instancji, a Sąd Okręgowy bezzasadnie stanowisko to podzielił. Uczestnik postępowania w kasacji wnosił o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz poprzedzającego go postanowienia Sądu Rejonowego w Częstochowie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania temu ostatniemu Sądowi.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
W związku z uregulowaniem zawartym w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz.U. nr 27, poz. 250 ze zm.) powstała kwestia przynależności do majątku wspólnego małżonków lub do majątku odrębnego jednego z nich nieruchomości rolnej, co do której decyzja uwłaszczeniowa wydana została przez organ administracyjny tylko na rzecz jednego z małżonków. Przepis art. 1 ust. 1 ustawy przewidywał, że nieruchomości wchodzące w skład gospodarstw rolnych i znajdujące się w dniu wejścia w życie ustawy (tj. w dniu 4 listopada 1971 r.) w samoistnym posiadaniu rolników stawały się ex lege własnością tych rolników, jeżeli oni sami lub ich poprzednicy prawni objęli te nieruchomości w samoistne posiadanie na podstawie nieformalnej umowy sprzedaży, zamiany, darowizny, umowy o dożywocie lub innej umowy o przeniesienie własności, o zniesienie współwłasności albo umowy o dział spadku. Wątpliwości dotyczyły znaczenia nieformalnej umowy darowizny zawartej tylko z jednym małżonków jako obdarowanym dla oceny przynależności uwłaszczonej nieruchomości do majątku odrębnego tego małżonka w świetle art. 33 pkt 2 k.r.iop. przy uwzględnieniu jednakże okoliczności, że ustawa o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych przewidywała nabycie własności z mocy samego prawa co wskazywałoby na możliwość zastosowania w rozważanej kwestii przepisu art. 32 § 1 k.r.iop.
W uchwale z dnia 16 marca 1972 r. III CZP 8/72 (OSNCP 1972, nr 11, poz. 192) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że nieruchomość rolna będąca przedmiotem uwłaszczenia na rzecz jednego z małżonków pozostających w dniu 4 listopada 1971 r. w ustawowej wspólności majątkowej nie wchodzi w skład majątku wspólnego obojga małżonków, jeżeli przesłanką nabycia własności była nieformalna umowa darowizny dokonana tylko na rzecz tego małżonka (art. 1 ust. 1 ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych). Taki sam pogląd Sąd Najwyższy wyraził w uchwale z dnia 19 marca 1976 r. III CZP 15/76 (OSPiKA 1977, nr 3, poz. 49) i w postanowieniu z dnia 22 października 1996 r. II CRN 108/96 (Prok. i Pr. 1997, nr 2, poz. 31).
W powyższych orzeczeniach Sąd Najwyższy przyjął, że zamiarem ustawodawcy, wyrażonym w art. 1 ust. 1 ustawy uwłaszczeniowej, było sanowanie nieformalnych umów dotyczących obrotu nieruchomościami rolnymi w celu uporządkowania stosunków własnościowych. W związku z tym, aczkolwiek nabycie własności następowało ex lege, to jednak ocena skutków nabycia na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy nie powinna odrywać się od treści tych nieformalnych umów. Ma to takie znaczenie, że nieformalna darowizna dokonana na rzecz jednego z małżonków pozostających we wspólności ustawowej może prowadzić do nabycia własności w trybie art. 1 ust. 1 ustawy uwłaszczeniowej przez tego małżonka ze skutkiem w postaci przynależności uwłaszczonej nieruchomości do jego majątku odrębnego.
Zdaniem Sądu Najwyższego, sposób nabycia własności nieruchomości, tj. z mocy samego prawa, nie determinuje automatycznie wniosku o przynależności nieruchomości do majątku dorobkowego, ponieważ reguła przewidziana w art. 32 § 1 k.r.iop. doznaje w tym przypadku ograniczenia w art. 33 pkt 2 k.r.iop.; przepis ten, ze względów słusznościowych i celowościowych znajduje w rozważanych okolicznościach zastosowanie także do darowizn nieformalnych.
Odmienny pogląd Sąd Najwyższy wyraził w uchwale z dnia 16 listopada 1987 r. III CZP 64/87 (OSNCP 1989, nr 4, poz. 62) stwierdzając, że nieruchomość rolna nabyta na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych przez jedno z małżonków wchodzi w skład majątku wspólnego obojga małżonków jeżeli w dniu wejścia w życie ustawy stosunki majątkowe pomiędzy małżonkami podlegały ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej. Za przesądzającą uznał Sąd Najwyższy okoliczność, że nabycie własności następuje w trybie art. 1 ust. 1 ustawy z mocy samego prawa, zaś nieformalna umowa darowizny ma tylko takie znaczenie, iż samoistny posiadacz nie musi - inaczej, niż to ma miejsce w ramach art. 2 ust. 2 ustawy - wykazywać jakiegokolwiek okresu posiadania sprzed daty 4 listopada 1971 r., a ponadto, że ocena przynależności uwłaszczonej nieruchomości do majątku dorobkowego odbywa się, w świetle art. 32 § 1 k.r.iop., według kryterium istnienia w dniu 4 listopada 1971 r. ustroju ustawowej wspólności majątkowej pomiędzy małżonkiem - adresatem decyzji uwłaszczeniowej i jego współmałżonkiem. Taki sam pogląd Sąd Najwyższy wyraził w uzasadnieniu postanowienia z dnia 21 maja 1999 r. III CKN 244/98 (OSNC 1999 nr 12, poz. 210).
Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela ten ostatni pogląd.
W trybie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 27 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych nabycie własności następowało z dniem 4 listopada 1971 r. z mocy samego prawa. Do czasu przekazania sądom powszechnym orzekania na podstawie ww. ustawy, co nastąpiło z mocy ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy Kodeks cywilny oraz uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz.U. nr 11, poz. 81 ze zm.), tytułem własności był akt własności ziemi wydany w postępowaniu administracyjnym. Jeżeli ww. akt opiewał tylko na jednego z małżonków, to tylko ten małżonek był nabywcą uwłaszczonej nieruchomości. Zgodnie z art. 32 § 1 k.r.iop., jeżeli tego rodzaju nabycie miało miejsce w czasie trwania majątkowej wspólności ustawowej, to skutkuje to przynależnością uwłaszczonej nieruchomości do majątku wspólnego małżonków. Istnienie ustroju wspólności majątkowej małżeńskiej w dniu 4 listopada 1971 r. stanowi dostateczną, a zarazem wyczerpującą, przyczynę zaliczenia nabytej przez jednego z małżonków nieruchomości do majątku dorobkowego. Dla powyższej oceny, nieformalna umowa darowizny, będąca przyczyną objęcia nieruchomości w samoistne posiadanie nie ma znaczenia. Ustawa o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych w art. 1 ust. 1 nie wiąże z jej istnieniem skutku w postaci nabycia własności, a jedynie przewiduje jej uwzględnienie dla możności nabycia własności bez konieczności wykazania oznaczonego okresu samoistnego posiadania.
Dla oceny skutków uwłaszczenia w sferze stosunków majątkowych małżeńskich również nie jest istotne, czy w dniu 4 listopada 1971 r. oboje małżonkowie byli samoistnymi współposiadaczami nieruchomości darowanej nieformalnie jednemu z nich. Powyższe miałoby znaczenie przy rozstrzyganiu o samym uwłaszczeniu i powinno stanowić podstawę wskazania w akcie własności ziemi jako nabywców obojga małżonków (patrz: uchwała SN z dnia 1 lutego 1989 r. III CZP 114/88, OSNCP 1989 nr 8-9, poz. 25, uchwała SN z dnia 24 stycznia 1991 r. III CZP 61/90 - OSNCP 1991, nr 7, poz. 87). Tego rodzaju poświadczenie nabycia własności przez oboje małżonków z reguły eliminowałoby spory odnośnie przynależności uwłaszczonej nieruchomości do majątku dorobkowego. Przy braku współposiadania małżonków, decyzja uwłaszczeniowa opiewająca tylko na jednego z nich również nie stwarza jednak podstawy do niezaliczenia uwłaszczonej nieruchomości do majątku dorobkowego. Skutek w postaci uwłaszczenia jednego małżonka w czasie, gdy pozostaje on we wspólności ustawowej majątkowej, wywołuje sytuacje dającą się określić jako "nabycie przedmiotu majątkowego przez jednego z małżonków", co odpowiada hipotezie przepisu art. 32 § 1 k.r.iop. i podobnie, jak wspólne uwłaszczenie małżonków, prowadzi do powstania majątku dorobkowego.
W rozpatrywanej sprawie Sąd Okręgowy przyjął, że skoro akt własności ziemi dotyczący uczestnika postępowania potwierdzał nabycie przez niego własności w dniu 4 listopada 1971 r. gdy uczestnik pozostawał we wspólności majątkowej ustawowej z wnioskodawczynią, to uwłaszczona nieruchomość weszła do majątku dorobkowego stron. Pogląd ten należało uznać za trafny, w związku z czym kasacja w tej części nie mogła być uwzględniona.
Również brak było podstaw do uwzględnienia kasacji w części dotyczącej ustalenia, że samochód "Fiat 126p" nr rej. (...) był majątkiem odrębnym wnioskodawczyni i jako taki nie podlegał rozliczeniu przy podziale majątku dorobkowego. Kwestionując wyrażoną przez Sąd Okręgowy aprobatę dla dokonanej przez sąd pierwszej instancji oceny zebranego materiału dowodowego skarżący nie wskazał przepisu prawnego, którego naruszenia w tym zakresie upatrywał. Nie było wystarczające powołanie się na art. 385 k.p.c. Przepis ten zawiera ogólną normę wskazującą rodzaj decyzji procesowej sądu w przypadku uznania apelacji za bezzasadną, natomiast nie zawiera kryteriów oceny apelacji.
Kryteria te, z punktu widzenia zarzutu dokonania wadliwych ustaleń w następstwie błędnej oceny przeprowadzonych przez sąd pierwszej instancji dowodów, zawarte są w przepisach postępowania o regułach oceny dowodów i sporządzaniu uzasadnienia orzeczenia. Przepisy te sąd odwoławczy stosuje przy kontroli - w ramach zarzutów apelacji - argumentacji przedstawionej przez sąd pierwszej instancji na rzecz dokonanych przez ten sąd ustaleń, w związku z czym ewentualne uchybienia sądu odwoławczego w tym zakresie naruszają nie tylko art. 385 k.p.c., ale przede wszystkim określone przepisy szczegółowe. Kasacja uczestnika postępowania nie powołuje się na tego rodzaju inne przepisy postępowania przez co - w zakresie zarzucanej wadliwości ustalenia odnośnie do samochodu "Fiat 126p" nr rej. (...) - nie poddaje się pod osąd Sądu Najwyższego. Ponadto, uszło uwagi skarżącego, że postanowienie sądu pierwszej instancji nie zawiera przytoczenia żadnych dowodów i że dopiero w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia znalazło się wskazanie na zeznania dwóch świadków.
W istocie więc dopiero Sąd Okręgowy dokonał oceny materiału dowodowego w kwestii darowizny samochodu, wobec czego, tym bardziej, zarzut kasacji co do naruszenia w zaskarżonym orzeczeniu przepisów postępowania wymagał powołania się skarżącego na inne jeszcze przepisy niż tylko art. 385 k.p.c.
Brak skutecznego podważenia w kasacji ustalenia Sądu Okręgowego, że samochód "Fiat 126p" nr rej. (...) został darowany wnioskodawczyni do jej majątku odrębnego, czynił bezzasadnym zarzut skarżącego naruszenia prawa materialnego art. 33 pkt 2 k.r.iop.
Z powyższych względów, kasacja została oddalona - art. 39312 k.p.c.

poleć uchwałę znajomemu     wersja do druku