Autor: Elżbieta Gołąb

Szanse powodzenia powództwa o ustalenie braku przynależności do Kościoła katolickiego

Przed trzema laty złożyłam akt woli wystąpienia ze wspólnoty Kościoła rzymskokatolickiego. Zrobiłam to na piśmie w obecności świadków na ręce proboszcza parafii miejsca mojego zamieszkania. Zgodnie z procedurą informacja o moim wystąpieniu z Kościoła została umieszczona w Księdze chrztu w parafii, gdzie byłam chrzczona – posiadam wypis z Księgi chrztu z taką adnotacją.

Chciałabym teraz złożyć pozew o ustalenie braku przynależności do Kościoła rzymskokatolickiego, gdyż wątpię, czy faktycznie tak jest. Mam podstawy sądzić, że parafia chrztu nadal przetwarza moje dane osobowe. Czy błędem było, że nie wysłałam mojego aktu woli bezpośrednio do parafii chrztu listem poleconym za potwierdzeniem odbioru?

Wiem, że zgodnie z przepisami ustawy o ochronie danych osobowych związek wyznaniowy może przetwarzać tego typu dane, o ile dotyczą one jego członków. Jeśli nie jestem już członkiem Kościoła, mam prawo żądać zaprzestania przetwarzania moich danych osobowych. Jeśli jestem, tego prawa nie mam. Aby to ustalić, chcę złożyć pozew o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego. Jakie są szanse, że sąd rozpatrzy mój pozew? I ostatnie pytanie: co w przypadku gdy przepisy wewnętrzne Kościoła w kwestii występowania z niego są sprzeczne z prawem powszechnym, czy można je zaskarżyć?

Odpowiadając na Pani pytanie, dotyczące możliwości wniesienia powództwa o ustalenie braku przynależności do kościoła katolickiego jako powództwa o ustalenie istnienia lub nie określonego stosunku prawnego – należy przede wszystkim przeanalizować, czym jest stosunek prawny.

Stosunek prawny to stosunek powinnościowy pomiędzy dwoma podmiotami, ukształtowany przez normę prawną, polegający na obowiązku pewnego zachowania się jednego podmiotu względem drugiego i na odpowiednim uprawnieniu tego drugiego.

Elementy stosunku prawnego:

1. obowiązek prawny;
2. prawo podmiotowe;
3. podmiot obowiązku prawnego;
4. podmiot prawa;
5. przedmiot stosunku prawnego – rzecz lub postępowanie jej dotyczące.

Treść stosunku prawnego stanowi obowiązek prawny i odpowiadające mu prawo podmiotowe.

W prostych stosunkach prawnych jedna strona jest podmiotem obowiązku prawnego, a druga podmiotem prawa. W stosunkach prawnych złożonych każda ze stron jest jednocześnie podmiotem obowiązku i prawa.

Stosunek prawny to rodzaj zależności i powiązań wyznaczonych w normę prawną pomiędzy co najmniej dwoma podmiotami prawa. Jest jednym z rodzajów stosunków społecznych, czyli takich relacji między przynajmniej dwoma osobami, w których zachowania jednaj strony (działanie lub zaniechanie) wywołują reakcję innej strony (działanie i zaniechanie) i podlegają kontroli norm społecznych (prawnych, moralnych, obyczajowych itp.). Od innych stosunków społecznych różni go fakt, iż jego elementy składowe – powstanie, zmiana i ustanie – są związane z treścią norm prawa obowiązującego.

Stosunek prawny składa się z elementów konstruktywnych, do których należą:

• strony stosunku prawnego – podmioty prawa;
• prawa i obowiązki będące treścią stosunku prawnego;
• przedmiot stosunku prawnego.

Stosunek prawny nie może istnieć bez stron. To właśnie między nimi zachodzą bowiem więzi prawne. Stronami stosunku są osoby czy organizacje będące jednocześnie adresatami norm prawnych regulujących ten stosunek. Mogą być to jedynie podmioty wykreowane przez prawo, czyli podmioty prawa. Stroną stosunku prawnego może być więcej niż jeden podmiot. Na przykład gdy kilka osób kupuje razem nieruchomość, to są one jedną stroną w umowie kupna-sprzedaży. Stosunki prawne są przy tym na ogół dwustronne, mogą jednak istnieć także wielostronne. Przykładem może być tutaj umowa o świadczenie na rzecz osoby trzeciej zawarta przez dwie strony (stosunek trójstronny), czy umowa spółki.

W każdym stosunku prawnym można wyróżnić uprawnienia (prawo podmiotowe) jednej strony i obowiązki drugiej strony. Sytuacja prawna jednej strony polega na tym, że może ona domagać się od drugiej strony jakiegoś zachowania (świadczenia), np. wierzyciel może (ma prawo podmiotowe) domagać się od drugiej strony (dłużnika) zwrotu długu, a dłużnik ma obowiązek dług zwrócić. Stosunki łączące strony są budowane tak, że między uprawnieniami i obowiązkami traktowanymi jako elementy owych stosunków występuje ścisła korelacja.

Przedmiotem stosunku prawnego jest natomiast to, do czego jedna strona jest uprawniona, druga zaś zobowiązana. Przedmiotem może być np. rzecz sprzedawana, dzierżawiona, wynajmowana, może być określone zachowanie, np. wygłoszenie wykładu, naprawa samochodu, a także prawa osobiste, np. autorskie prawa niemajątkowe.

Stosunki prawne powstające na podstawie faktów prawnych są różnorodne i można je dzielić ze względu na następujące kryteria:

• metodę regulacji;
• rodzaj relacji między podmiotami;
• stopień „aktualizacji”;
• liczbę podmiotów.

Ze względu na metodę regulacji prawnych wyróżnia się stosunki publicznoprawne i prywatnoprawne:

• Stosunki publicznoprawne charakteryzują się tym, że jedną ze stron stosunku jest organ władzy publicznej tj. państwowej lub samorządowej, drugą zaś inny organ albo obywatel, osoba fizyczna, osoba prawna, jednostka organizacyjna. Jedna ze stron – organ władzy znajduje się przy tym w pozycji nadrzędnej wobec drugiej strony, która jest prawnie podporządkowana. Zawiązanie owego stosunku prawnego może nie być dobrowolne dla jednej ze stron, a nawet dla obu. Wynika to bowiem z jednostronnej decyzji organu władzy lub z mocy samego prawa. Uprawnienia i obowiązki nie są dobrowolnie ustalane przez strony, lecz określane przez normy bezwzględnie wiążące. Ważny jest również fakt, iż niewykonanie obowiązków zagrożone jest sankcjami egzekucyjnymi, a niekiedy też karnymi.
• Stosunki prywatne charakteryzują się natomiast tym, iż stronami są tutaj osoby fizyczne i prawne, a ich wzajemna pozycja jest formalnie równa. Stosunki te są nawiązywane najczęściej dobrowolnie i kształtowane w szerokim zakresie automatycznymi decyzjami podmiotów tych stosunków. Także rozwiązanie dokonuje się często w drodze dobrowolnego porozumienia. Sankcje jakie grożą w przypadku naruszenia uprawnień lub niewykonania obowiązków cywilnoprawnych, to przede wszystkim sankcje nieważności czynności prawnej, odszkodowanie i inne sankcje cywilne.

Ze względu na rodzaj relacji zachodzących pomiędzy podmiotami wyróżnia się natomiast stosunki zobowiązaniowe i podległości kompetencyjnej.

• Stosunek prawny typu zobowiązaniowego zawiązuje się ze względu na normę prawną, wyznaczającą jej adresatom obowiązek podjęcia zachowania zwróconego ku sprawom drugiego podmiotu. Mogą to być zachowania korzystne np. oddanie długu, wypłata wynagrodzenia, ale i niekorzystne, np. zajęcie mienia w drodze egzekucji, wykonanie kary pozbawienia wolności. Tego typu stosunki są charakterystyczne dla prawa cywilnego, choć występują również w innych gałęziach, także publicznych.
• Stosunek prawny podległości kompetencyjnej zawiązuje się natomiast ze względu na jakąś normę kompetencyjną, która wyznacza jej adresatowi obowiązek zrealizowania określonego zachowania, gdy podmiot uzyskujący kompetencje uczyni z niej użytek i dokona odpowiedniej czynności konwencjonalnej, do której został upoważniony. Cechą charakterystyczną tego rodzaju stosunku jest to, iż jeden z podmiotów (wyposażony w kompetencje) ma pozycje nadrzędną w stosunku do tej kompetencji.

Stosunek prawny powstaje na podstawie norm prawnych powszechnie obowiązujących, a bycia członkiem kościoła (związku wyznaniowego) nie określają normy powszechnie obowiązujące, lecz np. prawo kanoniczne lub normy wewnętrzne danego związku wyznaniowego. W związku z powyższym nie przysługuje prawo zwracania się do sądu powszechnego o stwierdzenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego polegającego na byciu lub też nie członkiem Kościoła katolickiego – jak i każdego innego rodzaju związku wyznaniowego.

Co do możliwości i warunków, jakie członek danego związku wyznaniowego, w tym przypadku Kościoła katolickiego, musi spełnić, by móc przestać być jego członkiem – określają je przepisy wewnętrzne tego związku. Każdy związek może kształtować je sobie odmiennie. Nie można uznać apostazji dokonanej w inny sposób niż przewidują to przepisy kościelne. Jeżeli ktoś jest członkiem jakiejś organizacji, to obowiązują go przepisy tej organizacji, dopóki jest jej członkiem, w tym też przepisy dotyczące rozwiązania „członkostwa”. W związku z powyższym nieskuteczne byłoby w Pani przypadku wysłanie rezygnacji z bycia członkiem kościoła katolickiego w postaci listu poleconego, jeżeli przepisy kościelne przewidują inny sposób rozwiązania „członkostwa”.

Odpowiadając na Pani główne pytanie – sąd najprawdopodobniej odrzuci Pani pozew na podstawie art. 199 § 1 pkt 1 (droga sądowa jest w tym przypadku niedopuszczalna).

Co do Pani ostatniego pytania, przyznam, że poruszyła w nim Pani kontrowersyjną sprawę. Mianowicie gdy przepisy związku wyznaniowego w jakiś kwestiach są sprzeczne z prawem powszechnym mamy do czynienia ze stykiem prawa powszechnie obowiązującego w danym państwie z zasadami prawa wyznaniowego i autonomii kościoła. Ogólnie zasada jest taka, że przepisy związków wyznaniowych nie powinny być sprzeczne z obowiązującym prawem, lecz tu wkraczamy na grunt autonomii kościołów i związków wyznaniowych. Szczególnie, że z Kościołem katolickim Polska ma podpisany konkordat, na mocy którego Kościół ten ma prawo do autonomii i poszanowania jego zasad ze strony państwa polskiego.

Generalnie dopuszcza się według prawa możliwość stosowania regulacji szczególnych dotyczących sposobu postępowania przez związki wyznaniowe w ramach zasad danego wyznania, szczególnie te, które są uznane na gruncie prawa danego państwa.

Zresztą proszę spojrzeć na kwestię koszerności potraw: sposób zabijania zwierząt według zasad judaizmu, a prawo mówiące o ochronie zwierząt. Czy też kwestii noszenia chust przez wyznawczynie islamu, a obowiązku np. zrobienia zdjęć do dokumentów bez nakryć głowy.

Naprawdę nie jestem więc w stanie przewidzieć, jak w tej sytuacji postąpiłby sąd. Myślę, że póki nie ukształtuje się jakaś linia orzecznictwa w tej kwestii, pytanie o możliwość zaskarżenia takich przepisów jest kwestią otwartą. Równie dobrze sąd może uznać taki pozew, choć najprawdopodobniej zasłoni się autonomią kościoła w tym względzie.

Reasumując: Jeśli ktoś jest członkiem jakiegoś związku (kościoła), to sposób wstępowania i występowania z niego określają przepisy tego wyznania i Państwo w to nie ingeruje. Bo stosunek obywatel–kościół nie jest stosunkiem prawnym – nie określają go przepisy prawa powszechnie obowiązującego, lecz przepisy wewnętrzne tego kościoła (związku).

Jeżeli zależy Pani na zaprzestaniu przetwarzania Pani danych osobowych przez swoją byłą parafię, to powinna Pani wezwać tę parafię do zaprzestania takich działań na postawie ustawy o ochronie danych osobowych i zgodnie z jej przepisami.

poleć pytanie znajomemu     wersja do druku