Opublikowane: 03.03.2009

Autor: Monika Cieszyńska

Prawo oskarżonego do rozpatrzenia sprawy przez sąd II instancji

W artykule tym omówiono podstawowe reguły funkcjonowania zasady dwuinstancyjności postępowania karnego.

Dwuinstancyjność postępowania sądowego w polskim porządku prawnym jest gwarantowana przez samą Konstytucję, która stanowi, iż postępowanie sądowe jest co najmniej dwuinstancyjne. Art. 176 Konstytucji RP gwarantuje wszystkim obywatelom prawo do skontrolowania orzeczenia wydanego przez sąd I instancji przez sąd II instancji.

Powyższy postulat konstytucyjny realizuje Kodeks postępowania karnego (K.p.k.), który przyznaje oskarżonemu, a więc osobie fizycznej przeciwko której wniesiono akt oskarżenia, prawo odwołania się do sądu II instancji albo poprzez wniesienie apelacji, albo poprzez wniesienie zażalenia, o czym sąd zawsze powinien oskarżonego pouczyć. Brak pouczenia o możliwości wniesienia środka odwoławczego, a także o sposobie i terminie jego wniesienia, lub mylne pouczenie, nie może powodować ujemnych konsekwencji dla oskarżonego.

Apelacja i zażalenie należą do zwykłych (zwyczajnych) środków odwoławczych. Wspólną ich cechą jest dewolutywność, czyli przeniesienie sprawy do rozpoznania do sądu wyższej instancji oraz skargowość, jako że postępowanie odwoławcze nigdy nie jest wszczynane z urzędu, lecz tylko i wyłącznie na wniosek uprawnionego podmiotu. Niemniej należy pamiętać, że zażalenia charakteryzują się tzw. względną dewolutywnością, bowiem nie zawsze wniesienie tego środka odwoławczego powoduje przeniesienie jego rozpoznania do organu wyższej instancji nad organem, który wydał lub zatwierdził zaskarżone postanowienie.

Zwyczajne środki odwoławcze przysługuję od orzeczeń nieprawomocnych wydanych przez sąd I instancji, którym, co do zasady, jest sąd rejonowy. Sądem odwoławczym będzie wówczas sąd okręgowy. Niekiedy jednak sąd okręgowy rozpoznaje sprawy jako sąd I instancji, a mianowicie w sprawach o:

• zbrodnie (czyli przestępstwa zagrożone karą co najmniej 3 lat pozbawienia wolności bądź dłuższą); a także
• występki określone w art. 25 § 1 pkt 2 K.p.k., w tym o występki, których znamieniem jest następstwo w postaci śmierci człowieka; oraz
• występki, które z mocy przepisu szczególnego należą do właściwości sądu okręgowego, bądź przestępstwa, które zostały przekazane do rozpoznania sądowi okręgowemu postanowieniem sądu apelacyjnego, na skutek wniosku sądu rejonowego ze względu na szczególną wagę lub zawiłość sprawy.

Jeśli w pierwszej instancji orzekał sąd okręgowy, właściwym do rozpoznania sprawy w II instancji będzie sąd apelacyjny.

Orzeczeniami, od których przysługuje środek odwoławczy, są wyrok bądź postanowienie. Natomiast jeśli chodzi o zarządzenia, to są one zaskarżalne tylko wówczas, jeśli ustawa tak stanowi, np. zażalenie przysługuje – z mocy art. 429 § 2 K.p.k. – na zarządzenie prezesa sądu odmawiające przyjęcia środka odwoławczego; natomiast – z mocy art. 422 § 3 K.p.k. – na zarządzenie o odmowie przyjęcia wniosku o sporządzenie uzasadnienia.

Co do zasady, od każdego wyroku wydanego w I instancji służy oskarżonemu apelacja, którą należy skierować do sądu II instancji za pośrednictwem sądu, który wydał zaskarżany wyrok.

Od przedstawionej zasady prawo przewiduje jeden wyjątek, a mianowicie od wyroku nakazowego, wydanego w I instancji służy tylko i wyłącznie sprzeciw. Sprzeciw nie należy do zwyczajnych środków odwoławczych. Jest środkiem zaskarżania, który nie powoduje przekazania sprawy do sądu II instancji, nadto zawsze powoduje skutek kasacyjny, tj. uchyla wyrok nakazowy z obrotu prawnego. Sam zatem fakt wniesienia sprzeciwu prowadzi do utraty mocy prawnej wyroku nakazowego, a sprawa podlega rozpoznaniu na zasadach ogólnych przewidzianych dla postępowania sądowego w danego rodzaju sprawach.

W celu wniesienia apelacji należy w zawitym terminie 7 dni od ogłoszenia wyroku wystąpić do sądu I instancji o sporządzenie na piśmie i doręczenie uzasadnienia. Wniosek ten jest bezpłatny. Prezes sądu odmawia przyjęcia wniosku (w formie zarządzenia), jeżeli złożony został po terminie albo przez osobę nieuprawnioną. Na tę decyzję przysługuje zażalenie, o czym była mowa już wyżej. Natomiast dla osoby pozbawionej wolności, która nie ma obrońcy i nie była obecna na publikacji wyroku we wspomnianym terminie, czas do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia biegnie od doręczenia mu wyroku. Należy zwrócić uwagę, że powyższe 3 przesłanki muszą być spełnione łącznie. Opisany przypadek dotyczy tylko takiego oskarżonego, który jest pozbawiony wolności, nie ma obrońcy i nie był obecny podczas ogłoszenia przez sędziego wyroku.

Zawitość terminu oznacza możliwość jego przywrócenia, ale tylko ze względu na przyczyny niezawinione przez oskarżonego, pod warunkiem że apelacja zostanie wniesiona równocześnie z wnioskiem o przywrócenie terminu i w terminie 7 dni od ustania przyczyny uchybienia.

Apelację wnosi się w terminie zawitym 14 dni od dnia doręczenia orzeczenia wraz z uzasadnieniem.

Co do zasady, oskarżony może napisać apelację sam. Ale norma ta nie dotyczy apelacji od wyroku sądu okręgowego wydanego w I instancji, tu obowiązuje przymus adwokacki. Apelacja od wyroku sądu okręgowego musi być sporządzona i podpisana tylko i wyłącznie przez adwokata (art. 448 § 1 K.p.k.).

Zażalenie przysługuje oskarżonemu na postanowienia następującego rodzaju:

• postanowienia zamykające drogę do wydania wyroku (art. 459 § 1 K.p.k.); Sąd Najwyższy stwierdził, że zamyka drogę do wydania wyroku taka, i tylko taka decyzja, która zamyka tę drogę „bezwarunkowo”, czyli chodzi o sytuację, w której pewne jest, że wydanie wyroku w danym postępowaniu nie nastąpi (SN V KZ 13/96);
• postanowienia co do środka zabezpieczającego, a zatem na postanowienie o umieszczeniu w zakładzie psychiatrycznym, w zakładzie karnym, w którym stosowane są środki lecznicze lub rehabilitacyjne, o umieszczeniu w zakładzie zamkniętym albo o skierowaniu na leczenie ambulatoryjne);
• inne postanowienia, które są zaskarżalne z mocy ustawy, np.: postanowienie w przedmiocie zawieszenia postępowania (art. 22 § 2 K.p.k.), postanowienie w przedmiocie właściwości sądu (art. 35 § 3 K.p.k.), postanowienie prokuratora w przedmiocie zabezpieczenia powództwa cywilnego (art. 69 § 2 i 3 K.p.k.), postanowienie o odmowie przywrócenia terminu zawitego (art. 126 § 3 K.p.k.), postanowienie sądu o przesłuchaniu lub zezwoleniu na przesłuchanie osób obowiązanych do zachowania tajemnicy adwokackiej, lekarskiej lub dziennikarskiej (art. 180 § 2 zd. 3 K.p.k.), postanowienie o umieszczeniu oskarżonego na obserwacji psychiatrycznej (art. 203 § 4 K.p.k.), postanowienie w przedmiocie środka zapobiegawczego (art. 252 § 1 K.p.k., tj. na tymczasowe aresztowanie, poręczenie, dozór, zatrzymanie dokumentu, zakaz opuszczania kraju), postanowienie o zwrocie sprawy prokuratorowi w celu uzupełnienia postępowania przygotowawczego (art. 345 § 3 K.p.k.), czy postanowienie w przedmiocie przekazania sprawy przez sąd wojskowy sądowi powszechnemu (art. 650 § 4 K.p.k.).

Zażalenie wnosi się w terminie zawitym 7 dni od daty ogłoszenia postanowienia, a jeżeli ustawa nakazuje doręczenie postanowienia – od daty doręczenia.

Warto wiedzieć, iż na rozstrzygnięcie zawarte w wyroku o kosztach lub opłatach również przysługuje zażalenie. Jeśli oskarżony chce zaskarżyć tylko i wyłącznie z tego powodu rozstrzygnięcie, powinien wnieść po prostu zażalenie w terminie 7 dni od ogłoszenia lub doręczenia wyroku. Niemniej, jeśli oskarżony złoży wniosek o sporządzenie uzasadnienia na piśmie i doręczenie go, wówczas zażalenie na koszty można wnieść w terminie przewidzianym dla apelacji, tj. w ciągu 14 dni od doręczenia orzeczenia wraz z uzasadnieniem.

Prezes sądu, który wydał zaskarżone postanowienie, odmawia zarządzeniem przyjęcia zażalenia, jeśli zostało wniesione po terminie lub przez osobę nieuprawnioną albo gdy jest z mocy prawa niedopuszczalne. Na decyzję tę przysługuje zażalenie.

Zarówno w apelacji jak i w rozstrzygnięciu oskarżony może skarżyć tylko rozstrzygnięcia lub ustalenia naruszające jego prawa lub szkodzące jego interesom. Tym samym oskarżony nie może na przykład zaskarżyć postanowienia o przyznaniu wynagrodzenia biegłemu za wydaną opinię, jako że to nie narusza jego praw czy interesów.

Środki odwoławcze powinny spełniać ogóle wymogi pisma procesowego, a więc należy: wskazać w nich swoje dane; oznaczyć sąd, do którego kierowane jest pismo; powołać się na sygnaturę akt sprawy; wskazać, jakiego rozstrzygnięcia dotyczy środek odwoławczy oraz podnieść zarzuty pod adresem tego orzeczenia; nadto oskarżony winien podać, czego się domaga (np. zmiany orzeczenia, uchylenia orzeczenia). Od apelacji, jaki i zażalenia nie uiszcza się żadnego wpisu sądowego.

W środku odwoławczym oskarżony również może powołać się na nowe fakty i dowody. Jeśli wszystkie warunki formalne są spełnione, sprawie zostaje nadany dalszy bieg.

Oskarżony ma prawo wziąć udział w rozprawie odwoławczej lub w posiedzeniu odwoławczym, o terminie których powinien być zawiadomiony. Zgodnie z art. 450 § 3 K.p.k. rozprawy nie wolno przeprowadzić, jeśli oskarżony nie został poinformowany o jej terminie (nie ma „zwrotki” w aktach). Stawiennictwo oskarżonego na rozprawę w II instancji nie jest co do zasady obowiązkowe. Sąd zatem może prowadzić rozprawę pod nieobecność oskarżonego, jeśli został on prawidłowo o jej terminie powiadomiony, a nie stawił się. Z tym, że – jeśli oskarżony przed rozprawą usprawiedliwi swoje niestawiennictwo i wniesie o odroczenie rozprawy – sąd powinien uwzględnić jego żądanie i wyznaczyć nowy termin.

Oskarżony pozbawiony wolności, jeśli chce uczestniczyć w rozprawie odwoławczej, powinien złożyć stosowny wniosek do sądu o sprowadzenie go na rozprawę. Sąd ma wówczas dwie możliwości: albo wyda postanowienie o sprowadzeniu oskarżonego na rozprawę, albo uzna za wystarczającą obecność jego obrońcy. Jeśli oskarżony nie ma obrońcy, sąd oddalając jego roszczenie, winien wyznaczyć mu obrońcę z urzędu.

Co do zasady, jeśli oskarżony wnosi środek odwoławczy, to sąd II instancji nie może wydać orzeczenia pogarszającego jego sytuację w porównaniu z orzeczeniem sądu I instancji.

Powyższa zasada nie dotyczy sytuacji, gdy odwołujący się oskarżony został skazany w związku z dobrowolnym poddaniem się karze (tj. na podstawie art. 343 K.p.k. i 387 K.p.k.), czy też z zastosowaniem nadzwyczajnego złagodzenia kary na mocy art. 60 § 3 i 4 Kodeksu karnego (chodzi tu o sprawców, w tym współdziałających w przestępstwie, którzy złożyli istotne wyjaśnienia pozwalające ująć innych sprawców lub ujawnić inne przestępstwo).

Wniesienie apelacji wstrzymuje wykonanie zaskarżonego wyroku. Reguła ta wyjątkowo odnosi się do zażaleń.

Orzeczenia wydane przez sąd II instancji na skutek odwołania są prawomocne i nie przysługuje od nich środek odwoławczy.

Na skutek wniesienia zażalenia bądź apelacji sąd odwoławczy może wydać następującego rodzaju rozstrzygnięcia dotyczące części lub całości skarżonego orzeczenia:

• zmienić zaskarżone orzeczenie orzekając co do istoty sprawy;
• uchylić je i przekazać do ponownego rozpoznania;
• uchylić je i umorzyć postępowanie; wreszcie
• utrzymać je w mocy.

Lubię To!

Oceń przydatność tekstu:

Ocena przydatności tekstu:

Oceń zrozumienie tekstu:

Ocena zrozumienia tekstu:

poleć artykuł znajomemu     wersja do druku